Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Thư viện chuẩn Python: số học và lập trình hàm

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 6/12 · Chương 27

Tra cứu thư viện chuẩn

  • 8 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Lập trình hàm trong Python dựa vào ba module của thư viện chuẩn: itertools sinh và ghép dãy, functools gộp và bọc hàm, còn operator đổi các toán tử như +, *, [] thành hàm truyền đi được. Trang này đặt chúng cạnh nhóm module số học (math, decimal, random, statistics) trong một bảng, rồi đi kỹ vào hai module chưa có bài riêng là operator và colorsys.

Cần biết trước: module math, itertools và functools.

Bảng tra nhanh: module số học và lập trình hàm

Mỗi hàng là một module, dùng sau import <tên module>. Mọi module của bảng chạy được trên trang, đo trên trình chạy Pyodide 3.14 của trang ngày 15/11/2026.

Module

Làm gì

Ví dụ

Kết quả

Bài

math

hàm toán cho số thực và số nguyên

math.gcd(24, 36)

12

module math, hàm math, lượng giác

cmath

hàm toán cho số phức

cmath.sqrt(-4)

2j

số phức và cmath

decimal

số thập phân chính xác, hợp với tiền

decimal.Decimal("0.1") * 3

Decimal('0.3')

Decimal và Fraction

fractions

phân số

fractions.Fraction(1, 3) * 3

Fraction(1, 1)

Decimal và Fraction

numbers

lớp trừu tượng cho các loại số

isinstance(3.5, numbers.Real)

True

kiểu dữ liệu của thư viện chuẩn

random

số ngẫu nhiên giả

random.seed(2026); random.randint(1, 6)

1

random

statistics

trung bình, trung vị, độ lệch chuẩn

statistics.median([8.5, 6, 9, 7])

7.75

statistics

itertools

sinh, ghép, cắt dãy

list(itertools.accumulate([1, 2, 3]))

[1, 3, 6]

itertools

functools

gộp, bọc, nhớ kết quả của hàm

functools.reduce(operator.mul, [3, 4, 2])

24

functools

operator

toán tử dưới dạng hàm

operator.itemgetter(1)(("bạc xỉu", 32000))

32000

trang này

colorsys

đổi hệ màu RGB, HSV, HLS

colorsys.rgb_to_hsv(1.0, 0.0, 0.0)

(0.0, 1.0, 1.0)

trang này

Đoạn sau in lại cột kết quả. print() của một Decimal hay Fraction in giá trị gọn, không có tên kiểu như cột của bảng:

python
import math, cmath, decimal, fractions, numbers, random, statistics
import itertools, functools, operator, colorsys
print(math.gcd(24, 36), cmath.sqrt(-4))
print(decimal.Decimal("0.1") * 3, fractions.Fraction(1, 3) * 3)
random.seed(2026)
print(isinstance(3.5, numbers.Real), random.randint(1, 6))
print(statistics.median([8.5, 6, 9, 7]))
print(list(itertools.accumulate([1, 2, 3])))
print(functools.reduce(operator.mul, [3, 4, 2]))
print(operator.itemgetter(1)(("bạc xỉu", 32000)))
print(colorsys.rgb_to_hsv(1.0, 0.0, 0.0))

KẾT QUẢ

12 2j
0.3 1
True 1
7.75
[1, 3, 6]
24
32000
(0.0, 1.0, 1.0)

Đổi operator.mul thành operator.add rồi chạy lại: dòng thứ sáu in 9, vì reduce() cộng dồn thay cho nhân dồn. Các module đã có bài riêng chỉ có một hàng ở đây. Số phức và cmath thuộc bài số phức và cmath, bài mẹ của trang này.

Toán tử dưới dạng hàm: add(), mul(), neg()

Khi một hàm như reduce() hay map() cần nhận một phép tính, bạn có thể viết lambda a, b: a * b. operator có sẵn hàm cho mọi toán tử: operator.mul chính là *, operator.add là +, operator.neg là dấu trừ đứng trước một số. Code ngắn hơn, đọc ra ngay phép tính, và chạy nhanh hơn một lambda vì viết bằng C.

python
import operator
from functools import reduce
print(operator.add(29000, 32000), operator.mul(3, 4))
print(reduce(operator.mul, [3, 4, 2]))
print(list(map(operator.neg, [1, -2, 3])))
print(operator.truediv(7, 2), operator.floordiv(7, 2))

KẾT QUẢ

61000 12
24
[-1, 2, -3]
3.5 3

truediv là /, floordiv là //. Bảng đủ các hàm, gồm cả so sánh (lt, eq) và phép trên bit (and_, or_), nằm trong tài liệu của module. Giới hạn: tên có dấu gạch dưới ở cuối như and_ là để tránh trùng từ khóa and.

Lấy phần tử và thuộc tính: itemgetter(), attrgetter()

Sắp xếp theo một cột là việc hay gặp. operator.itemgetter(1) tạo một hàm lấy phần tử ở chỉ số 1, dùng thẳng làm key= của sorted(), như bài sắp xếp list dùng key=. Cho nhiều chỉ số thì hàm trả về một tuple, nên sắp được theo nhiều cột. attrgetter("ten") lấy thuộc tính, methodcaller("upper") gọi một phương thức.

python
import operator
from types import SimpleNamespace
menu = [("trà đào", 35000), ("cà phê sữa", 29000),
        ("bánh mì", 29000)]
print(sorted(menu, key=operator.itemgetter(1, 0)))
print(max(menu, key=operator.itemgetter(1)))
chi_nhanh = [SimpleNamespace(ten="Huế", so_ban=12),
             SimpleNamespace(ten="Đà Lạt", so_ban=8)]
theo_ban = sorted(chi_nhanh, key=operator.attrgetter("so_ban"))
print([c.ten for c in theo_ban])
print(operator.methodcaller("upper")("bạc xỉu"))

KẾT QUẢ

[('bánh mì', 29000), ('cà phê sữa', 29000), ('trà đào', 35000)]
('trà đào', 35000)
['Đà Lạt', 'Huế']
BẠC XỈU

itemgetter(1, 0) sắp theo giá trước, hai món cùng 29000 thì theo tên. SimpleNamespace là object gán thuộc tính tùy ý, có ở trang kiểu dữ liệu của thư viện chuẩn. Giới hạn: itemgetter() dùng đúng cách đọc x[k] của dữ liệu, nên với tuple chỉ nhận chỉ số, với dict thì nhận khóa.

Đổi hệ màu: colorsys

Trang menu cần một màu nền nhạt hơn màu chủ đạo. colorsys đổi màu RGB sang HLS (sắc, độ sáng, độ bão hòa) hay HSV và ngược lại. Mọi giá trị là số thực từ 0 tới 1, nên màu kiểu 0 tới 255 phải chia cho 255 trước.

python
import colorsys
r, g, b = 51, 102, 153
h, l, s = colorsys.rgb_to_hls(r / 255, g / 255, b / 255)
print(round(h * 360), round(l * 100), round(s * 100))
nhat = colorsys.hls_to_rgb(h, 0.8, s)
print([round(x * 255) for x in nhat])

KẾT QUẢ

210 40 50
[178, 204, 230]

Màu (51, 102, 153) có sắc 210 độ, độ sáng 40%. Giữ sắc và độ bão hòa, nâng độ sáng lên 80% thì được (178, 204, 230), cùng tông xanh mà nhạt hơn. Giới hạn: colorsys không đọc mã màu dạng "#336699", bạn tự tách ba cặp chữ số hệ 16 bằng int(chuoi, 16).

Kiểm tra nhanh

  1. Sau import operator, operator.itemgetter(1, 0)(("trà đào", 35000)) trả về gì?

    • 35000
    • (35000, 'trà đào')
    • ('trà đào', 35000)
  2. Với ds = [1, 2], những lời gọi nào để ds vẫn là [1, 2] sau khi chạy?

    • operator.add(ds, [3])
    • operator.iadd(ds, [3])
    • operator.itemgetter(0)(ds)
    • operator.mul(ds, 2)
  3. Sau import colorsys, colorsys.rgb_to_hls(1.0, 0.0, 0.0) cho kết quả gì?

    • (0.0, 0.5, 1.0)
    • (0.0, 127.5, -1.007905138339921)
    • (0.0, 1.0, 1.0)
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Viết hàm sắp menu và đo độ sáng màu

Viết thân hai hàm cho trang menu, dùng operator và colorsys, không dùng lambda:

  • sap_xep_mon(menu): menu là list các tuple (tên, giá). Trả về list mới xếp theo giá tăng dần, món cùng giá xếp theo tên. Không sửa menu.

  • do_sang(r, g, b): độ sáng L của màu (r, g, b) trong hệ HLS, mỗi kênh từ 0 tới 255, tính theo phần trăm và làm tròn bằng round().

Trả về: sap_xep_mon trả về một list, do_sang trả về một int.

python
import colorsys
import operator


def sap_xep_mon(menu):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này


def do_sang(r, g, b):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • operator.add, operator.mul là toán tử dưới dạng hàm, hợp để truyền cho reduce(), map().

  • iadd(), imul() là bản +=, *=: với list chúng sửa chính list gốc.

  • itemgetter(1, 0) tạo khóa sắp theo nhiều cột; với tuple chỉ nhận chỉ số.

  • colorsys làm việc với số thực từ 0 tới 1: chia kênh 0 tới 255 cho 255 trước.

  • Các module math, decimal, random, statistics, itertools, functools có bài riêng, bảng tra nhanh dẫn tới chúng.

Câu hỏi thường gặp

Lập trình hàm trong Python khác lập trình hướng đối tượng thế nào?

Lập trình hàm ghép các hàm nhỏ không sửa dữ liệu đầu vào, như map(), filter(), reduce(), còn hướng đối tượng gói dữ liệu và phương thức vào class. Python cho dùng cả hai trong cùng một chương trình. Hàm nhận hàm làm đối số có ở bài hàm bậc cao.

Thư viện số học trong Python có tính được ma trận không?

Python có toán tử @ cho phép nhân ma trận, nhưng không kiểu dựng sẵn hay module chuẩn nào dùng nó. Tính ma trận thì cài numpy bằng python -m pip install numpy. Với số nhỏ, list lồng nhau và vòng lặp đủ dùng, như bài mảng hai chiều.

Nên dùng itertools, functools hay operator khi cần gộp một list?

Gộp cả list thành một giá trị là việc của functools.reduce(), thường đi cùng một hàm của operator: reduce(operator.mul, ds) nhân mọi số. Muốn giữ cả các bước giữa chừng thì itertools.accumulate(ds, operator.mul). Bài functools có ví dụ từng bước của reduce().

Chủ đề

lập trình hàm python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập