Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Kiểu bất biến trong Python (immutable): tuple, frozen

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 11/17 · Chương 15

OOP nâng cao

  • 8 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Kiểu bất biến trong Python (immutable) là kiểu mà giá trị tạo xong không sửa tại chỗ được, như số, chuỗi, tuple, frozenset; kiểu khả biến (mutable) như list, dict, set thì sửa được. Phân biệt hai loại giúp bạn biết khi nào một đơn hàng đã chốt có thể bị đổi sau lưng, và giá trị nào dùng được làm khóa của dict.

Cần biết trước: sao chép list, tuple và frozenset.

Khả biến và bất biến khác nhau ở đâu

Hai tên cùng chỉ một giá trị, rồi bạn "sửa" qua một tên. Điều xảy ra với tên kia phụ thuộc vào kiểu của giá trị:

python
ten = "trà đào"
ten_cu = ten
ten += " size L"
print(ten_cu, "|", ten, "|", ten is ten_cu)
gio = ["trà đào"]
gio_cu = gio
gio += ["bạc xỉu"]
print(gio_cu, "|", gio is gio_cu)

KẾT QUẢ

trà đào | trà đào size L | False
['trà đào', 'bạc xỉu'] | True

Chuỗi bất biến nên ten += " size L" tạo một chuỗi mới và gắn tên ten vào đó, còn ten_cu vẫn chỉ chuỗi cũ. List khả biến nên += thêm phần tử vào chính list đang có, và gio_cu thấy ngay. Phép is từ bài is và == cho thấy điều đó: sau khi sửa, ten là object khác, gio vẫn là object cũ. Hình dung chuỗi như tờ hóa đơn đã in: muốn đổi thì in tờ mới. List thì như tờ ghi món còn để trống, ai cầm nó cũng viết thêm được.

Đổi gio += ["bạc xỉu"] thành gio = gio + ["bạc xỉu"] rồi chạy lại: dòng thứ hai in ['trà đào'] | False, vì phép + luôn tạo list mới.

Bảng các kiểu bất biến và khả biến

Bất biến

Khả biến

int, float, bool, None

list

str

dict

tuple, namedtuple

set

frozenset

object của class thường

object của dataclass có frozen=True

object của dataclass thường

Khác biệt này lộ rõ khi bạn truyền giá trị vào hàm. Hàm nhận chính object của nơi gọi, nên sửa tại chỗ thì nơi gọi thấy, còn gán lại tham số thì không:

python
def them_phi(tong, gio):
    tong += 30000
    gio.append("phí giao")

tong = 250000
gio = ["trà đào", "bạc xỉu"]
them_phi(tong, gio)
print(tong)
print(gio)

KẾT QUẢ

250000
['trà đào', 'bạc xỉu', 'phí giao']

tong += 30000 trên một số chỉ gắn tham số tong vào số mới bên trong hàm, nên biến tong bên ngoài giữ 250000. gio.append() sửa chính list của nơi gọi. Vì vậy hàm nhận list, dict hay set mà không định sửa chúng thì phải làm việc trên bản sao hoặc trả về giá trị mới.

Tuple chứa list: bất biến nông

Tuple không cho gán, thêm hay xóa phần tử. Nhưng "phần tử" của tuple là các object nó chỉ tới, và một object trong đó có thể là list:

python
don = ("DH1024", ["trà đào", "bạc xỉu"])
don[1].append("sinh tố bơ")
print(don)
print(len(don), len(don[1]))

KẾT QUẢ

('DH1024', ['trà đào', 'bạc xỉu', 'sinh tố bơ'])
2 3

Tuple vẫn có đúng hai phần tử, và phần tử thứ hai vẫn là list cũ: tuple không đổi. List bên trong thì đổi, vì list khả biến. Kiểu này gọi là bất biến nông: chỉ lớp ngoài cùng bị khóa, giống bản sao nông ở bài sao chép list chỉ chép lớp ngoài. Gán don[1] = [] vẫn báo lỗi, còn don[1].append() thì không.

Hashable: giá trị làm được khóa dict

Một giá trị là hashable khi Python tính được cho nó một mã cố định suốt đời object, nhờ đó dict và set tìm ra nó nhanh; cơ chế này thuộc bài bảng băm. Với các kiểu dựng sẵn, giá trị bất biến là hashable khi mọi thứ bên trong cũng hashable, còn list, dict, set thì không. Tọa độ viết bằng tuple vì thế làm được khóa:

python
nhiet_do = {}
nhiet_do[(0, 0)] = 31.5
nhiet_do[(3, 4)] = 29.0
nhiet_do[frozenset({"Kho A", "Kho B"})] = 30.2
print(nhiet_do[(3, 4)])
print(nhiet_do[frozenset({"Kho B", "Kho A"})])

KẾT QUẢ

29.0
30.2

Khóa của dict phải hashable, như bài dictionary đã nói, và tuple (3, 4) là bất biến từ trong ra ngoài. Nếu một khóa đổi được sau khi đã vào dict, mã của nó sẽ đổi theo và dict không tìm lại được nó, nên Python từ chối list ngay từ đầu.

Class bất biến bằng frozen dataclass

Object của class thường sửa được thuộc tính. Muốn một object tạo xong là cố định, như một điểm trên bản đồ nhiệt, bạn viết @dataclass(frozen=True). Gán goc.x = 5 khi đó dừng với FrozenInstanceError, nên muốn "đổi" thì tạo object mới:

python
from dataclasses import dataclass
@dataclass(frozen=True)
class Diem:
    x: int
    y: int
goc = Diem(0, 0)
nhiet_do = {goc: 31.5, Diem(3, 4): 29.0}
print(nhiet_do[Diem(3, 4)])
doi = Diem(goc.x + 1, goc.y)
print(goc, doi)

KẾT QUẢ

29.0
Diem(x=0, y=0) Diem(x=1, y=0)

Object của dataclass frozen là hashable, và hai điểm bằng nhau tìm ra cùng một khóa. namedtuple cũng bất biến và làm khóa được vì nó là một tuple. Frozen vẫn chỉ là bất biến nông: một trường kiểu list vẫn sửa được bên trong, và object đó lại không làm khóa được.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau dòng gia = 29000, gia_cu = gia và gia += 3000, lệnh print(gia_cu, gia is gia_cu) in ra gì?

    • 29000 False
    • 32000 True
    • 32000 False
  2. Những giá trị nào làm được khóa dict?

    • (3, 4)
    • frozenset({"Kho A", "Kho B"})
    • ("trà đào", ["thêm đào"])
    • ["DH1024"]
  3. Sau dòng mon = ["trà đào"], don = ("DH1024", mon) và mon.append("bạc xỉu"), lệnh print(len(don[1])) in ra gì?

    • 1
    • 2
    • Báo lỗi TypeError
  4. Class Diem viết bằng @dataclass không có frozen=True. Dòng nhiet_do = {Diem(0, 0): 31.5} cho kết quả gì?

    • Tạo dict có một cặp khóa và giá trị
    • Báo lỗi FrozenInstanceError
    • Báo lỗi TypeError, vì object không hashable
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Chốt đơn hàng thành giá trị bất biến

Viết hàm chot_don(don). don là dict có ba khóa: "ma" (chuỗi mã đơn), "mon" (list tên món theo thứ tự gọi, có thể trùng) và "ghi_chu" (set các ghi chú). Hàm trả về đơn đã chốt, tuple (ma, cac_mon, cac_ghi_chu), bất biến từ trong ra ngoài:

  • cac_mon: tuple các món, giữ thứ tự và món trùng.

  • cac_ghi_chu: frozenset các ghi chú.

Đơn đã chốt phải dùng được làm khóa dict, và không đổi khi list món hay set ghi chú gốc bị sửa sau đó. Hàm không sửa don.

Trả về: đơn đã chốt, một tuple.

python
def chot_don(don):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Bất biến: int, float, bool, None, str, tuple, frozenset, dataclass frozen; khả biến: list, dict, set, object thường.

  • += trên số hay chuỗi tạo giá trị mới; trên list thì sửa chính list, mọi tên chỉ tới nó đều thấy.

  • Tuple chỉ bất biến nông: list nằm trong tuple vẫn sửa được.

  • Khóa dict và phần tử set phải hashable: kiểu dựng sẵn bất biến từ trong ra ngoài.

  • Tuple chứa list và object của dataclass thường không làm khóa được; thêm frozen=True cho dataclass.

  • Muốn chốt dữ liệu thì đổi list sang tuple(), set sang frozenset().

Câu hỏi thường gặp

Nên dùng frozen dataclass hay namedtuple cho dữ liệu bất biến?

Cả hai đều bất biến và làm khóa dict được. namedtuple là một tuple, nên còn đọc được theo chỉ số (sp[1]) và unpacking được, như bài namedtuple cho thấy. Frozen dataclass là class riêng, không đọc theo chỉ số được, nhưng có thêm field(default_factory=) và __post_init__ của dataclass.

Chọn mutable hay immutable trong Python cho dữ liệu của mình?

Chọn theo việc dữ liệu có cần đổi sau khi tạo hay không. Giỏ hàng đang thêm món thì dùng list. Đơn đã chốt, tọa độ, mã combo thì dùng tuple, frozenset hay dataclass frozen: chúng dùng chung an toàn giữa nhiều chỗ trong code và làm được khóa dict.

Làm sao biết một giá trị có làm khóa dict được không?

Nhìn từ ngoài vào trong: nếu bản thân nó và mọi thứ nó chứa đều thuộc cột bất biến của bảng trên, nó làm khóa được. Có một list, dict hay set ở bất kỳ tầng nào thì không. Object của class thường là ngoại lệ: dù khả biến, nó vẫn làm khóa được theo danh tính, trừ khi class viết __eq__ (bài dunder methods). Bài frozenset cho ví dụ dùng frozenset làm khóa khi thứ tự không quan trọng.

Kiểu bất biến trong Python có thật sự không sửa được không?

Bạn không sửa được chính object đó. Gán lại biến thì vẫn được: ten = ten + "!" tạo chuỗi mới và gắn tên vào đó, chuỗi cũ không đổi. Với tuple chứa list, phần list bên trong vẫn sửa được, nên "bất biến" chỉ chắc chắn khi mọi tầng đều bất biến.

Chủ đề

immutable python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập