Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Sổ chi tiêu bước 2: class GiaoDich, validate input Python

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 3/6 · Chương 18

Dự án sổ chi tiêu

  • 10 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Trang này validate input Python cho sổ chi tiêu: class GiaoDich kiểm ngày, loại, danh mục và số tiền ngay khi tạo, còn vòng nhập bỏ qua dòng sai và hỏi lại. Bạn đi qua năm bước chạy được ngay, ghép thành chương trình nhập một giao dịch ở bước sáu, rồi tự viết hàm đếm số dòng nhập sai ở cuối trang.

Cần biết trước: try except, raise và strftime và strptime.

Chương trình sẽ làm gì

Chương trình nhận vào các dòng Trần Thu Hà gõ, mỗi dòng một giao dịch gồm bốn phần cách nhau bởi dấu phẩy: ngày dạng dd/mm/yyyy, loại thu hoặc chi, danh mục và số tiền, như 12/11/2026, chi, đi lại, 300000. Với mỗi dòng, chương trình tách bốn phần, bỏ dấu cách thừa, viết thường loại và danh mục, rồi kiểm: ngày có thật, loại là thu hay chi, danh mục không trống, số tiền là số nguyên lớn hơn 0. Dòng sai thì in lý do và đọc dòng kế tiếp. Dòng đúng thì đưa ra một đối tượng GiaoDich và in nó một dòng.

Trang này dựng một phần riêng của dự án: chương trình cuối trang chưa có menu của bài trước, và đọc dòng thẳng từ list cac_luot thay cho hàm nhap() để khối code đủ ngắn. Bài cuối ghép cả hai phần. So với bản phác thảo của bài thiết kế, ngày là một date thay cho chuỗi, nên kiểm được ngày có thật. Chương trình có rẽ nhánh và một vòng lặp, dựng theo thứ tự: ngày, loại và danh mục, số tiền, vòng hỏi lại, dòng in, rồi ghép lại.

Bước 1: Kiểm ngày và báo lỗi bằng câu của mình

datetime.strptime() của module datetime đọc chuỗi theo mẫu "%d/%m/%Y" và báo ValueError khi chuỗi sai dạng hoặc ngày không có thật. Lớp GiaoDich bắt lỗi đó rồi báo một ValueError mới với câu tiếng Việt nêu đúng chuỗi người dùng gõ:

python
from datetime import datetime
NGAY = "%d/%m/%Y"
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        ngay, so_tien = ngay.strip(), so_tien.strip()
        try:
            self.ngay = datetime.strptime(ngay, NGAY).date()
        except ValueError:
            raise ValueError(f"ngày {ngay!r} không hợp lệ")
for ngay in [" 12/11/2026", "31/11/2026", "2026-11-12"]:
    try:
        gd = GiaoDich(ngay, "chi", "ăn uống", "29000")
        print("Hợp lệ:", gd.ngay, gd.ngay.year)
    except ValueError as loi:
        print("Lỗi:", loi)

KẾT QUẢ

Hợp lệ: 2026-11-12 2026
Lỗi: ngày '31/11/2026' không hợp lệ
Lỗi: ngày '2026-11-12' không hợp lệ

Ngày 31/11 không có thật vì tháng 11 chỉ có 30 ngày, còn 2026-11-12 sai dạng. Câu báo lỗi gốc của strptime() khác nhau giữa các bản Python: bản 3.14 nói rõ tháng 11 chỉ có 30 ngày, bản 3.12 và 3.13 chỉ nói ngày nằm ngoài tháng. Một câu tự đặt cho người dùng cùng một lời trên mọi bản. Dòng strip() đầu __init__ bỏ dấu cách thừa, nên " 12/11/2026" vẫn hợp lệ. Đổi "31/11/2026" thành "30/11/2026" rồi chạy lại: dòng thứ hai in Hợp lệ: 2026-11-30 2026.

Bước 2: Kiểm loại và danh mục

Loại và danh mục được viết thường sau khi bỏ dấu cách, để " Chi" và "chi" là một, "Đi Lại " và "đi lại" cũng là một. Sau đó hai phép kiểm báo lỗi khi loại khác cả thu lẫn chi, hoặc khi danh mục trống:

python
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        if self.loai not in ["thu", "chi"]:
            raise ValueError(f"loại {self.loai!r} không hợp lệ")
        if not self.danh_muc:
            raise ValueError("thiếu danh mục")
gd = GiaoDich("12/11/2026", " Chi", "Đi Lại ", "300000")
print([gd.loai, gd.danh_muc])
for loai, danh_muc in [("vay", "bạn bè"), ("thu", "  ")]:
    try:
        GiaoDich("12/11/2026", loai, danh_muc, "300000")
    except ValueError as loi:
        print("Lỗi:", loi)

KẾT QUẢ

['chi', 'đi lại']
Lỗi: loại 'vay' không hợp lệ
Lỗi: thiếu danh mục

Danh mục " " chỉ có dấu cách, sau strip() thành chuỗi rỗng, và not self.danh_muc đúng với chuỗi rỗng. Viết thường ngay khi tạo thì mọi phần sau của chương trình, như thống kê theo danh mục, khỏi lo chữ hoa. Đổi "vay" thành "Thu" rồi chạy lại: chương trình in Lỗi: thiếu danh mục và không còn dòng lỗi về loại.

Bước 3: Kiểm số tiền với khối try hẹp

int() đổi chuỗi sang số nguyên và tự bỏ dấu cách hai đầu, nhưng báo ValueError với "300.000" hay chữ O gõ nhầm thay cho số 0. Khối try chỉ bọc đúng dòng int(), còn phép kiểm số dương đứng ngoài với câu báo lỗi riêng:

python
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        ngay, so_tien = ngay.strip(), so_tien.strip()
        try:
            self.so_tien = int(so_tien)
        except ValueError:
            raise ValueError(f"số tiền {so_tien!r} không phải số")
        if self.so_tien <= 0:
            raise ValueError("số tiền phải lớn hơn 0")
for tien in [" 300000 ", "300.000", "-5", "3OO000"]:
    try:
        print("Hợp lệ:", GiaoDich("", "", "", tien).so_tien)
    except ValueError as loi:
        print("Lỗi:", loi)

KẾT QUẢ

Hợp lệ: 300000
Lỗi: số tiền '300.000' không phải số
Lỗi: số tiền phải lớn hơn 0
Lỗi: số tiền '3OO000' không phải số

Ba câu báo lỗi nói đúng ba chuyện khác nhau: dấu chấm ngăn hàng nghìn, số âm, chữ O thay cho số 0. Số tiền luôn dương vì cột loại đã cho biết tiền vào hay tiền ra, như bài thiết kế đã chọn. Đổi "-5" thành "5" rồi chạy lại: dòng thứ ba in Hợp lệ: 5.

Bước 4: Hỏi lại tới khi dòng nhập hợp lệ

Hàm nhap_giao_dich() lặp while True: đọc một dòng, tách bốn phần, tạo GiaoDich. Tạo được thì return trả về giao dịch và thoát vòng lặp; bị ValueError thì in lý do rồi đọc dòng sau. Lớp GiaoDich ở bước này chỉ giữ phần đổi số tiền, để khối ngắn:

python
cac_luot = ["1/11/2026, thu, lương", "1/11/2026, thu, lương, 12tr",
            "1/11/2026, thu, lương, 12000000"]
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.so_tien = int(so_tien)
def nhap_giao_dich():
    while True:
        dong = cac_luot.pop(0)
        print("Giao dịch:", dong)
        try:
            ngay, loai, danh_muc, so_tien = dong.split(",")
            return GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien)
        except ValueError as loi:
            print("  Bỏ qua:", loi)
print("Số tiền:", nhap_giao_dich().so_tien)

KẾT QUẢ

Giao dịch: 1/11/2026, thu, lương
  Bỏ qua: not enough values to unpack (expected 4, got 3)
Giao dịch: 1/11/2026, thu, lương, 12tr
  Bỏ qua: invalid literal for int() with base 10: ' 12tr'
Giao dịch: 1/11/2026, thu, lương, 12000000
Số tiền: 12000000

Dòng thiếu một phần làm phép gán nhiều biến ngay, loai, danh_muc, so_tien = ... báo ValueError, nên một nhánh except bắt cả lỗi tách dòng lẫn lỗi kiểm. Hai câu báo lỗi ở đây là câu gốc tiếng Anh của Python; trong chương trình hoàn chỉnh, câu về số tiền là câu tiếng Việt của bước 3. Đổi 12tr thành 12000000 rồi chạy lại: dòng thứ ba in Giao dịch: 1/11/2026, thu, lương, 12000000 và vòng lặp dừng ngay ở dòng đó.

Bước 5: In giao dịch bằng __str__

Không có __str__, print() một đối tượng chỉ in tên class và địa chỉ bộ nhớ. Phương thức này đổi ngày về chuỗi dd/mm/yyyy bằng strftime() và ghép một dòng dễ đọc:

python
from datetime import datetime
NGAY = "%d/%m/%Y"
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, NGAY).date()
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        self.so_tien = int(so_tien)
    def __str__(self):
        ngay = self.ngay.strftime(NGAY)
        tien = f"{self.so_tien:,} đ"
        return f"{ngay} {self.loai} {tien} {self.danh_muc}"
gd = GiaoDich("5/11/2026", "chi", "Ăn uống", "29000")
print("Đã thêm:", gd)

KẾT QUẢ

Đã thêm: 05/11/2026 chi 29,000 đ ăn uống

strptime() nhận cả "5/11/2026" một chữ số, còn strftime() luôn in hai chữ số, 05. Danh mục in ra đã viết thường vì __init__ làm việc đó. Đổi "29000" thành "1200000" rồi chạy lại: dòng in Đã thêm: 05/11/2026 chi 1,200,000 đ ăn uống.

Bước 6: Ghép thành chương trình nhập một giao dịch

Ghép năm bước. __init__ gồm phần bỏ dấu cách và các phép kiểm của bước 1, 2 và 3. Sau nó là __str__ của bước 5, rồi hàm hỏi lại của bước 4:

python
from datetime import datetime
NGAY = "%d/%m/%Y"
cac_luot = ["31/11/2026, chi, đi lại, 300000",
            "12/11/2026, chi, , 300000",
            "12/11/2026, chi, đi lại, 300.000",
            "12/11/2026, Chi, Đi lại, 300000"]
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        ngay, so_tien = ngay.strip(), so_tien.strip()
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        try:
            self.ngay = datetime.strptime(ngay, NGAY).date()
        except ValueError:
            raise ValueError(f"ngày {ngay!r} không hợp lệ")
        if self.loai not in ["thu", "chi"]:
            raise ValueError(f"loại {self.loai!r} không hợp lệ")
        if not self.danh_muc:
            raise ValueError("thiếu danh mục")
        try:
            self.so_tien = int(so_tien)
        except ValueError:
            raise ValueError(f"số tiền {so_tien!r} không phải số")
        if self.so_tien <= 0:
            raise ValueError("số tiền phải lớn hơn 0")
    def __str__(self):
        ngay = self.ngay.strftime(NGAY)
        tien = f"{self.so_tien:,} đ"
        return f"{ngay} {self.loai} {tien} {self.danh_muc}"

def nhap_giao_dich():
    while True:
        dong = cac_luot.pop(0)
        print("Giao dịch:", dong)
        try:
            ngay, loai, danh_muc, so_tien = dong.split(",")
            return GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien)
        except ValueError as loi:
            print("  Bỏ qua:", loi)
print("Đã thêm:", nhap_giao_dich())

KẾT QUẢ

Giao dịch: 31/11/2026, chi, đi lại, 300000
  Bỏ qua: ngày '31/11/2026' không hợp lệ
Giao dịch: 12/11/2026, chi, , 300000
  Bỏ qua: thiếu danh mục
Giao dịch: 12/11/2026, chi, đi lại, 300.000
  Bỏ qua: số tiền '300.000' không phải số
Giao dịch: 12/11/2026, Chi, Đi lại, 300000
Đã thêm: 12/11/2026 chi 300,000 đ đi lại

Ba dòng đầu bị bỏ qua, mỗi dòng một lý do, và chỉ dòng thứ tư tạo được giao dịch. Thứ tự kiểm quyết định câu nào hiện ra khi một dòng sai nhiều chỗ: ngày được kiểm trước. Đổi 300.000 thành 300000 rồi chạy lại: dòng thứ năm in Giao dịch: 12/11/2026, chi, đi lại, 300000 và dòng thứ sáu đã là Đã thêm: 12/11/2026 chi 300,000 đ đi lại.

Dùng bàn phím thật trên máy của bạn chỉ cần sửa hai dòng trong nhap_giao_dich(). Thay dong = cac_luot.pop(0) bằng dong = input("Giao dịch: "), rồi xóa dòng print("Giao dịch:", dong), vì input() đã tự in lời nhắc. Gõ thử 31/11/2026, chi, đi lại, 300000 rồi một dòng đúng.

Bài tập

Đếm số dòng nhập sai

Mở rộng chương trình trong ô: viết thân hàm dem_dong_sai(cac_dong). cac_dong là list các dòng nhập dạng chuỗi như trong cac_luot. Với mỗi dòng, hàm tách bốn phần bằng dấu phẩy rồi thử tạo GiaoDich, và đếm số dòng mà việc đó báo ValueError. Chỉ bắt ValueError: một phần tử không phải chuỗi là lỗi của chương trình, phải để lỗi đó dừng hàm. Không lấy phần tử nào ra khỏi cac_dong. Dòng in cuối chương trình đã gọi sẵn hàm.

Trả về: một int.

python
from datetime import datetime
NGAY = "%d/%m/%Y"
cac_luot = ["31/11/2026, chi, đi lại, 300000",
            "12/11/2026, chi, , 300000",
            "12/11/2026, chi, đi lại, 300.000",
            "12/11/2026, Chi, Đi lại, 300000"]
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        ngay, so_tien = ngay.strip(), so_tien.strip()
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        try:
            self.ngay = datetime.strptime(ngay, NGAY).date()
        except ValueError:
            raise ValueError(f"ngày {ngay!r} không hợp lệ")
        if self.loai not in ["thu", "chi"]:
            raise ValueError(f"loại {self.loai!r} không hợp lệ")
        if not self.danh_muc:
            raise ValueError("thiếu danh mục")
        try:
            self.so_tien = int(so_tien)
        except ValueError:
            raise ValueError(f"số tiền {so_tien!r} không phải số")
        if self.so_tien <= 0:
            raise ValueError("số tiền phải lớn hơn 0")
    def __str__(self):
        ngay = self.ngay.strftime(NGAY)
        tien = f"{self.so_tien:,} đ"
        return f"{ngay} {self.loai} {tien} {self.danh_muc}"

def nhap_giao_dich():
    while True:
        dong = cac_luot.pop(0)
        print("Giao dịch:", dong)
        try:
            ngay, loai, danh_muc, so_tien = dong.split(",")
            return GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien)
        except ValueError as loi:
            print("  Bỏ qua:", loi)
def dem_dong_sai(cac_dong):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này
print("Đã thêm:", nhap_giao_dich())
print("Dòng sai:", dem_dong_sai(["5/11/2026, chi, ăn, 29.000"]))

Thử mở rộng

Ba hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:

  • Thêm phép kiểm ngày không ở tương lai: so self.ngay với date.today() và báo ValueError với câu của riêng bạn.

  • Cho phép gõ số tiền có dấu chấm ngăn hàng nghìn, như 300.000, bằng so_tien.replace(".", "") trước khi gọi int().

  • Gọi nhap_giao_dich() hai lần, cất hai giao dịch vào một list rồi in từng giao dịch bằng vòng for.

Chủ đề

validate input python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập