Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

assert trong Python và cách viết test cho hàm

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 17/17 · Chương 8

Hàm

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Câu lệnh assert trong Python (assert statement) kiểm một điều kiện: điều kiện đúng thì chương trình chạy tiếp như không có gì, điều kiện sai thì chương trình dừng ngay kèm một thông báo lỗi. Bạn dùng nó để viết những phép thử đầu tiên cho hàm của mình, như kiểm hàm tính phí giao có miễn phí cho đơn đúng 300.000 đ hay không.

Cần biết trước: hàm tự viết, lệnh return và toán tử so sánh.

Câu lệnh assert

Sau từ khóa assert là một biểu thức cho ra đúng hoặc sai, thường là một phép so kết quả của hàm với giá trị bạn mong đợi:

python
def phi_giao(tong_don):
    if tong_don >= 300000:
        return 0
    return 30000

assert phi_giao(320000) == 0
assert phi_giao(250000) == 30000
print("Hai assert đều qua")

KẾT QUẢ

Hai assert đều qua

Hai dòng assert không in gì: điều kiện đúng thì Python đi tiếp sang dòng sau. Điều kiện sai thì Python dừng chương trình với lỗi AssertionError, và các dòng phía sau không chạy. Sau điều kiện được thêm dấu phẩy và một chuỗi, gọi là thông điệp, in kèm tên lỗi để bạn biết test nào hỏng mà không phải đọc lại code. Một dòng assert giống cái chuông cửa chỉ kêu khi có chuyện: yên ổn thì im lặng. Đổi phi_giao(250000) == 30000 thành phi_giao(250000) == 0 rồi chạy lại: dòng cuối của thông báo là AssertionError.

Viết test cho hàm bằng assert

Khi một hàm có nhiều dòng assert, gom chúng vào một hàm riêng tên bắt đầu bằng test_, rồi gọi hàm đó ở cuối file. Tên hàm test nói rõ nó kiểm cái gì, và muốn chạy lại cả bộ test chỉ cần một lời gọi. Vì chưa học import, hàm và các test nằm chung một file.

Mỗi mốc làm đổi cách tính là một giá trị biên, và test tốt thử đúng tại mốc đó. Thêm một dòng cho đơn đúng 300.000 đ, kèm thông điệp:

python
def phi_giao(tong_don):
    if tong_don > 300000:
        return 0
    return 30000

def test_phi_giao():
    assert phi_giao(320000) == 0
    assert phi_giao(250000) == 30000
    assert phi_giao(300000) == 0, "đơn đúng 300000 phải được miễn phí"

test_phi_giao()

Dòng cuối của thông báo lỗi:

text
AssertionError: đơn đúng 300000 phải được miễn phí

Bộ test đã bắt được lỗi mà hai test đầu bỏ sót. Khi hàm và test nằm ở hai file khác nhau, file test dùng import để lấy hàm; bài import dạy cách đó. Bộ test lớn thường chạy bằng công cụ: pytest, thư viện cài thêm, tự tìm và gọi các hàm test_, còn unittest có sẵn trong Python viết test theo kiểu khác.

Viết test trước khi viết hàm

Viết test trước nghĩa là đọc đề, ghi các trường hợp ra thành assert, rồi mới viết thân hàm. Đề xếp loại: Giỏi từ 8 điểm, Khá từ 6.5, còn lại Trung bình. Các mốc là 8 và 6.5, nên mỗi mốc thử một giá trị đúng tại mốc và một giá trị ngay dưới mốc. Thân hàm tạm trả về chuỗi rỗng, và test phải trượt:

python
def xep_loai(diem):
    return ""

def test_xep_loai():
    assert xep_loai(8) == "Giỏi"
    assert xep_loai(7.9) == "Khá"
    assert xep_loai(6.5) == "Khá"
    assert xep_loai(6.4) == "Trung bình"

test_xep_loai()

Dòng cuối của thông báo lỗi:

text
AssertionError

Test trượt ngay ở lần chạy đầu cho thấy bộ test phân biệt được hàm sai với hàm đúng. Sau đó viết thân hàm, chạy lại, và sửa cho tới khi cả bộ test qua:

python
def xep_loai(diem):
    if diem >= 8:
        return "Giỏi"
    if diem >= 6.5:
        return "Khá"
    return "Trung bình"

def test_xep_loai():
    assert xep_loai(8) == "Giỏi"
    assert xep_loai(7.9) == "Khá"
    assert xep_loai(6.5) == "Khá"
    assert xep_loai(6.4) == "Trung bình"

test_xep_loai()
print("Cả bốn assert đều qua")

KẾT QUẢ

Cả bốn assert đều qua

Từ đây, mỗi lần sửa xep_loai bạn chạy lại test_xep_loai(): test còn qua thì lần sửa chưa làm hỏng trường hợp nào đã thử.

Khi nào không dùng assert

Hàm rút tiền dưới đây dùng assert để chặn rút quá số dư:

python
def rut_tien(so_du, so_tien):
    assert so_tien <= so_du, "không đủ tiền"
    return so_du - so_tien

print(rut_tien(500000, 700000))

Dòng cuối của thông báo lỗi:

text
AssertionError: không đủ tiền

Chạy chương trình với tùy chọn -O thì Python bỏ qua mọi câu lệnh assert. Lưu đoạn code trên vào file rut_tien.py rồi chạy trong terminal:

Windows:

bash
python -O rut_tien.py

macOS/Linux:

bash
python3 -O rut_tien.py

Lần chạy này in -200000: số dư âm, không ai chặn. Vì vậy assert chỉ dùng để bắt lỗi của chính code, trong test và trong lúc viết chương trình. Dữ liệu người dùng nhập, như số tiền muốn rút, phải được kiểm bằng if và báo lỗi rõ ràng cho người dùng, việc mà bài raise dạy.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau diem = 8.5, assert diem >= 8, "chưa đạt Giỏi" in ra gì?

    • chưa đạt Giỏi
    • Không in gì
    • True
  2. assert 1.15 * 100 == 115 cho kết quả gì?

    • Báo lỗi AssertionError
    • Không in gì
    • Báo lỗi TypeError
  3. Hàm phí giao miễn phí cho đơn từ 300.000 đ. Những test nào bắt được lỗi viết > thay cho >=?

    • assert phi_giao(300000) == 0
    • assert phi_giao(320000) == 0
    • assert phi_giao(250000) == 30000
    • assert phi_giao(300000) != 30000
  4. Chạy chương trình bằng python -O, dòng assert so_tien <= so_du, "không đủ tiền" làm gì?

    • Dừng chương trình khi rút quá số dư, như khi chạy thường
    • Báo lỗi cú pháp vì có tùy chọn -O
    • Không làm gì, vì Python bỏ qua mọi câu lệnh assert
  5. Viết test trước cho xep_loai, vì sao nên chạy bộ test một lần khi thân hàm còn trả về chuỗi rỗng?

    • Để Python ghi nhớ các test cho những lần chạy sau
    • Để thấy test trượt, nghĩa là bộ test phân biệt được hàm sai với hàm đúng
    • Vì assert chỉ chạy được khi thân hàm còn trống
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Viết test trước cho hàm giá vé

Rạp phim bán vé 90.000 đ; người dưới 18 tuổi có thẻ học sinh được giá 45.000 đ. Viết hàm test_gia_ve() trước: trong thân nó, viết các dòng assert kiểm gia_ve cho các trường hợp của đề, kể cả người đúng 18 tuổi và người không có thẻ. Sau đó viết thân gia_ve(tuoi, co_the_hoc_sinh) cho tới khi test_gia_ve() chạy qua. Phần chấm thử cả bộ test của bạn: nó thay gia_ve bằng vài bản viết sai (chọn nhầm phép so sánh, quên tuổi hay thẻ) rồi gọi test_gia_ve(). Bộ test phải báo AssertionError với từng bản sai và chạy qua với bản đúng.

Ví dụ: gia_ve(16, True) trả về 45000, gia_ve(16, False) trả về 90000.

Trả về: gia_ve trả về giá vé, một int; test_gia_ve chỉ chạy các dòng assert.

python
def test_gia_ve():
    pass  # Viết các dòng assert kiểm gia_ve thay cho dòng này

def gia_ve(tuoi, co_the_hoc_sinh):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

test_gia_ve()

Tóm tắt

  • assert dieu_kien im lặng khi điều kiện đúng, và dừng chương trình với AssertionError khi điều kiện sai.

  • Thông điệp sau dấu phẩy, assert dieu_kien, "...", in kèm tên lỗi để biết test nào hỏng.

  • Test cho hàm là các dòng assert so kết quả với giá trị mong đợi, gom trong một hàm test_.

  • Test tốt thử đúng tại giá trị biên; test xa biên bỏ sót lỗi chọn nhầm > với >=.

  • Viết test trước, thấy test trượt, rồi viết thân hàm cho tới khi cả bộ test qua.

  • Chạy với python -O thì mọi assert bị bỏ, nên không dùng assert để kiểm dữ liệu người dùng nhập.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm thử hàm trong Python bằng assert có đủ không?

Đủ để bắt đầu: vài dòng assert trong một hàm test_ đã bắt được lỗi chọn nhầm phép so sánh ở các mốc, như ví dụ phí giao của bài. Khi số test lên tới hàng chục, công cụ như pytest tự tìm hàm test_, chạy tiếp sau test hỏng và báo gọn test nào trượt. Dòng assert bạn viết hôm nay vẫn dùng lại được trong các công cụ đó.

Câu lệnh assert khác if thế nào?

if chọn việc chương trình làm tiếp, kể cả khi chạy với -O. assert chỉ khẳng định một điều phải đúng, sai thì dừng chương trình, và bị bỏ qua khi chạy với -O. Dùng câu lệnh if cho dữ liệu đến từ bên ngoài, còn assert cho điều mà code của bạn phải bảo đảm.

Viết test cho hàm Python cần thử những trường hợp nào?

Một trường hợp thường, rồi từng giá trị biên của đề: đúng tại mốc và ngay hai bên mốc. Thêm trường hợp rỗng hay bằng 0 khi hàm nhận list hay số. Các hàm nhỏ như ở bài tách chương trình thành hàm dễ test riêng hơn một hàm làm nhiều việc.

Chủ đề

assert python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập