Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

OOP là gì? Lập trình hướng đối tượng trong Python

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 1/17 · Chương 13

Lập trình hướng đối tượng

  • 6 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Lập trình hướng đối tượng (OOP, object-oriented programming) trong Python là cách gom dữ liệu và các thao tác trên dữ liệu đó vào chung một chỗ, gọi là đối tượng. Bạn cần nó khi dict nằm một nơi, hàm sửa dict rải rác nhiều nơi. Lúc đó không ai chắc mọi thay đổi đều qua đúng quy tắc, như số dư tài khoản không được âm.

Cần biết trước: dict lồng nhau, return và tách chương trình thành hàm.

Dữ liệu một nơi, hàm một nơi

Một tài khoản ngân hàng là dữ liệu: chủ tài khoản và số dư. Nạp và rút là thao tác. Với những gì bạn đã học, dữ liệu là một dict, thao tác là các hàm nhận dict đó:

python
tai_khoan = {"chu": "Lan", "so_du": 2000000}

def nap(tk, so_tien):
    tk["so_du"] += so_tien

def rut(tk, so_tien):
    if so_tien > tk["so_du"]:
        return False
    tk["so_du"] -= so_tien
    return True

nap(tai_khoan, 500000)
print(rut(tai_khoan, 3000000), rut(tai_khoan, 1000000))
print(tai_khoan)

KẾT QUẢ

False True
{'chu': 'Lan', 'so_du': 1500000}

Chương trình chạy đúng: hàm rut từ chối lần rút quá số dư, chấp nhận lần sau. Với một tài khoản và hai hàm, cách này gọn và đủ dùng. Đổi 3000000 thành 2500000 rồi chạy lại: dòng đầu in True False, vì lần rút đầu dùng hết số dư.

Khi dict và hàm bắt đầu rối

Chương trình lớn lên: thêm tài khoản thứ hai, thêm một list ghi lịch sử giao dịch, thêm các file khác cũng cần đụng tới số dư. Quy tắc "không rút quá số dư" chỉ nằm trong rut, mà không gì bắt mọi chỗ phải gọi rut:

python
tk_lan = {"chu": "Lan", "so_du": 1500000}
tk_minh = {"chu": "Minh", "so_du": 800000}
lich_su = []

def rut(tk, so_tien):
    if so_tien > tk["so_du"]:
        return False
    tk["so_du"] -= so_tien
    lich_su.append((tk["chu"], -so_tien))
    return True

rut(tk_lan, 200000)
tk_minh["so_du"] -= 5000000
print(tk_minh["so_du"], lich_su)

KẾT QUẢ

-4200000 [('Lan', -200000)]

Dòng sửa thẳng tk_minh bỏ qua cả quy tắc lẫn lịch sử: số dư âm, lịch sử không ghi gì về Minh, và Python không báo lỗi nào. Dữ liệu một nơi, quy tắc một nơi, lịch sử một nơi khác nữa. Muốn biết tài khoản có những thao tác nào, bạn phải lục khắp chương trình tìm các hàm nhận một dict có khóa "so_du".

Gom dữ liệu với hành vi vào một chỗ

Ý tưởng của lập trình hướng đối tượng: tài khoản tự mang theo số dư, lịch sử, và chính các thao tác được phép trên nó. Thay vì "hàm rut nhận một dict", bạn có "tài khoản biết cách rút tiền của nó". Đoạn dưới viết lại tài khoản theo cách đó:

python
class TaiKhoan:
    def __init__(self, chu, so_du):
        self.chu = chu
        self.so_du = so_du
        self.lich_su = []

    def rut(self, so_tien):
        if so_tien > self.so_du:
            return False
        self.so_du -= so_tien
        self.lich_su.append(-so_tien)
        return True

tk_lan = TaiKhoan("Lan", 1500000)
print(tk_lan.rut(200000), tk_lan.so_du, tk_lan.lich_su)

KẾT QUẢ

True 1300000 [-200000]

class TaiKhoan là một khuôn mô tả tài khoản có dữ liệu gì và làm được gì; mỗi tài khoản tạo từ khuôn là một đối tượng (object). Bài class và object và bài __init__ và self dạy từng dòng của đoạn code này, từ class tới self. Ở đây chỉ cần thấy kết quả: số dư, lịch sử và phép rút nằm cùng một chỗ, giống một chiếc két có khóa riêng, ai muốn lấy tiền cũng phải mở đúng cửa của nó.

Khi chương trình cần thêm tài khoản tiết kiệm có lãi suất, OOP cho bạn dùng lại cả TaiKhoan rồi chỉ viết phần khác đi, qua kế thừa. Với một script nhỏ đọc một file rồi in kết quả, dict và hàm vẫn là lựa chọn đúng; OOP đáng công khi dữ liệu có quy tắc phải giữ và nhiều nơi cùng dùng.

Kiểm tra nhanh

  1. Câu nào mô tả đúng lập trình hướng đối tượng?

    • Gom dữ liệu và các thao tác trên dữ liệu đó vào một đối tượng
    • Viết mọi chương trình bằng dict thay cho biến
    • Tách chương trình thành thật nhiều hàm nhỏ không dùng dữ liệu chung
  2. Sau tk = {"so_du": 100} và tk["sodu"] = 50, print(tk) in ra gì?

    • {'so_du': 50}
    • {'so_du': 100, 'sodu': 50}
    • Báo lỗi KeyError
  3. Những dấu hiệu nào cho thấy dict và hàm bắt đầu rối?

    • Nhiều nơi trong chương trình sửa thẳng tk["so_du"]
    • Quy tắc "không rút quá số dư" chỉ nằm trong một hàm mà không gì bắt phải gọi nó
    • Chương trình có một dict và hai hàm trong cùng một file
    • Lịch sử giao dịch nằm trong một list riêng, có lúc ghi có lúc không
  4. Sau tk = {"so_du": 2000000} và tk["so_du"] -= 5000000, print(tk["so_du"]) in ra gì?

    • 2000000
    • Báo lỗi ValueError
    • -3000000
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính số dư qua một cửa duy nhất

Mọi giao dịch của tài khoản phải qua một hàm áp quy tắc. Viết thân hàm so_du_sau(tai_khoan, cac_giao_dich): tai_khoan là dict có khóa "so_du", mỗi giao dịch là dict có "loai" ("nap" hoặc "rut") và "so_tien". Đi qua từng giao dịch theo thứ tự:

  • Số tiền từ 0 trở xuống: bỏ qua.

  • Nạp: cộng vào số dư. Rút: chỉ trừ khi số tiền không vượt số dư hiện tại, vượt thì bỏ qua.

Hàm không sửa tai_khoan hay cac_giao_dich của nơi gọi.

Trả về: số dư sau mọi giao dịch, một int.

python
def so_du_sau(tai_khoan, cac_giao_dich):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Lập trình hướng đối tượng gom dữ liệu và các thao tác trên dữ liệu đó vào một đối tượng.

  • Dict cùng vài hàm đủ cho chương trình nhỏ; chúng rối khi nhiều nơi cùng sửa một dữ liệu có quy tắc.

  • Sửa thẳng dict bỏ qua quy tắc nằm trong hàm, và Python không báo lỗi.

  • Gõ sai tên khóa khi gán tạo thêm một khóa mới, dữ liệu thật giữ nguyên.

  • Mọi thay đổi nên đi qua một cửa duy nhất; class biến cửa đó thành phương thức của đối tượng.

Câu hỏi thường gặp

OOP trong Python có bắt buộc phải dùng không?

Không. Python cho bạn viết chương trình chỉ bằng biến, dict và hàm, và nhiều script dùng dữ liệu xong là hết vẫn viết như vậy. Bạn vẫn dùng đối tượng hằng ngày: "abc".upper() là gọi phương thức của một đối tượng chuỗi. Tự viết class khi dữ liệu có quy tắc phải giữ, như bài class và object bắt đầu.

Bốn tính chất của lập trình hướng đối tượng là gì?

Thường được kể là đóng gói, kế thừa, đa hình và trừu tượng. Mỗi tính chất có một bài riêng trong nhóm này: đóng gói, kế thừa, đa hình và lớp trừu tượng. Bài này chỉ cần ý gốc của cả bốn: dữ liệu đi cùng hành vi của nó.

Lập trình hướng đối tượng khác lập trình thủ tục thế nào?

Lập trình thủ tục chia chương trình thành các hàm làm việc trên dữ liệu truyền vào, như hai ví dụ đầu của bài. Lập trình hướng đối tượng chia chương trình thành các đối tượng, mỗi đối tượng giữ dữ liệu và các phương thức của mình. Một chương trình Python thường dùng cả hai cách.

Chủ đề

oop là gì

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập