Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Ngoại lệ dựng sẵn trong Python (built-in exceptions)

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 17/17 · Chương 26

Tra cứu ngôn ngữ

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Ngoại lệ dựng sẵn trong Python (built-in exceptions) là các lớp lỗi có sẵn như KeyError, TypeError, ZeroDivisionError, xếp thành một cây kế thừa có gốc là BaseException. Một nhánh except ghi lớp cha bắt được mọi lớp con của nó, nên biết lỗi nào là con của lỗi nào giúp bạn bắt đúng chỗ. Bạn tra trang này để biết một lỗi nghĩa là gì, lớp cha của nó là gì và trang nào giải thích cách sửa.

Cần biết trước: ngoại lệ, bắt nhiều lỗi và lệnh raise.

Bảng tra nhanh: ngoại lệ dựng sẵn

Mỗi hàng có một biểu thức trong cột Cú pháp. Biểu thức gây lỗi thì cột Kết quả là dòng cuối của thông báo lỗi, như bạn thấy khi chạy. Lỗi mà một biểu thức ngắn không tạo ra được, hay lỗi phụ thuộc máy như không tìm thấy file, thì hàng hỏi issubclass(A, B): hàm dựng sẵn trả về True khi lớp A là con, cháu của lớp B.

Ngoại lệ

Khi nào gặp

Lớp cha

Trang liên quan

Cú pháp

Kết quả

NameError

dùng một tên chưa gán

Exception

NameError

gia_ve

NameError: name 'gia_ve' is not defined

UnboundLocalError

đọc biến cục bộ trước khi gán trong hàm

NameError

UnboundLocalError

issubclass(UnboundLocalError, NameError)

True

TypeError

phép tính không hợp với kiểu dữ liệu

Exception

TypeError

"Vé " + 5

TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

ValueError

đúng kiểu nhưng giá trị không dùng được

Exception

ValueError

int("mười")

ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'mười'

UnicodeDecodeError

dãy byte không đọc được theo bảng mã

UnicodeError, con của ValueError

bảng mã UTF-8

b"\xff".decode("utf-8")

UnicodeDecodeError: 'utf-8' codec can't decode byte 0xff in position 0: invalid start byte

IndexError

chỉ số ngoài list, chuỗi

LookupError

IndexError

[29000, 32000][5]

IndexError: list index out of range

KeyError

khóa không có trong dict

LookupError

KeyError

{"Huế": 1}["Đà Lạt"]

KeyError: 'Đà Lạt'

AttributeError

giá trị không có thuộc tính, phương thức đó

Exception

AttributeError

(5).append(1)

AttributeError: 'int' object has no attribute 'append'

ZeroDivisionError

chia cho 0

ArithmeticError

ZeroDivisionError

1 / 0

ZeroDivisionError: division by zero

OverflowError

kết quả vượt giới hạn của kiểu

ArithmeticError

float(10 ** 400)

OverflowError: int too large to convert to float

ModuleNotFoundError

không tìm thấy module để import

ImportError

ModuleNotFoundError

__import__("khong_co_module")

ModuleNotFoundError: No module named 'khong_co_module'

FileNotFoundError

mở file không có

OSError

FileNotFoundError

issubclass(FileNotFoundError, OSError)

True

PermissionError

không có quyền đọc, ghi file

OSError

FileNotFoundError

issubclass(PermissionError, OSError)

True

SyntaxError

code sai cú pháp, chưa chạy dòng nào

Exception

SyntaxError

issubclass(SyntaxError, Exception)

True

IndentationError

thụt lề sai

SyntaxError

IndentationError

issubclass(IndentationError, SyntaxError)

True

RuntimeError

lỗi lúc chạy không thuộc nhóm nào khác

Exception

issubclass(RuntimeError, Exception)

True

RecursionError

hàm gọi lại chính nó quá sâu

RuntimeError

đệ quy

issubclass(RecursionError, RuntimeError)

True

NotImplementedError

phương thức chưa được viết

RuntimeError

lớp trừu tượng

issubclass(NotImplementedError, RuntimeError)

True

StopIteration

next() khi dãy đã hết

Exception

iterator và next()

issubclass(StopIteration, Exception)

True

AssertionError

điều kiện của assert sai

Exception

assert

issubclass(AssertionError, Exception)

True

MemoryError

máy hết bộ nhớ

Exception

issubclass(MemoryError, Exception)

True

EOFError

input() gặp hết dữ liệu vào

Exception

KeyboardInterrupt, EOFError

issubclass(EOFError, Exception)

True

KeyboardInterrupt

người dùng bấm Ctrl+C

BaseException

vòng lặp while

issubclass(KeyboardInterrupt, Exception)

False

SystemExit

gọi sys.exit()

BaseException

issubclass(SystemExit, Exception)

False

ExceptionGroup

gom nhiều lỗi cùng lúc

BaseExceptionGroup và Exception

ExceptionGroup

issubclass(ExceptionGroup, Exception)

True

Exception

cha của mọi lỗi thường

BaseException

issubclass(Exception, BaseException)

True

__import__("tên") là dạng hàm của lệnh import, dùng ở đây để hàng của bảng là một biểu thức. Chạy đoạn sau để kiểm tra vài quan hệ cha con của bảng:

python
print(issubclass(KeyError, LookupError))
print(issubclass(OverflowError, ArithmeticError))
print(issubclass(UnboundLocalError, NameError))
print(issubclass(RecursionError, RuntimeError))
print(issubclass(KeyboardInterrupt, Exception))
print(issubclass(SystemExit, Exception))
print(issubclass(Exception, BaseException))

KẾT QUẢ

True
True
True
True
False
False
True

Đổi KeyError, LookupError thành KeyError, IndexError rồi chạy lại: dòng đầu thành False, vì hai lớp này là anh em, cùng cha LookupError. Cách viết lớp lỗi riêng kế thừa từ Exception nằm ở bài ngoại lệ tự định nghĩa, bài mẹ của trang này.

Cây kế thừa: BaseException và Exception

Cây dưới đây rút gọn từ Python 3.14, bỏ các lớp cảnh báo (Warning) và vài lớp hiếm gặp. Các nhánh đã liệt kê giống nhau trên 3.12, 3.13 và 3.14. Mỗi lớp thụt vào là con của lớp ngay trên nó.

  • BaseException

    • SystemExit, KeyboardInterrupt, GeneratorExit

    • BaseExceptionGroup

    • Exception

      • ArithmeticError: ZeroDivisionError, OverflowError, FloatingPointError

      • LookupError: IndexError, KeyError

      • ImportError: ModuleNotFoundError

      • NameError: UnboundLocalError

      • OSError: FileNotFoundError, PermissionError, IsADirectoryError, FileExistsError, TimeoutError, ConnectionError…

      • RuntimeError: RecursionError, NotImplementedError

      • SyntaxError: IndentationError, rồi TabError dưới IndentationError

      • ValueError: UnicodeError, rồi UnicodeDecodeError, UnicodeEncodeError

      • TypeError, AttributeError, AssertionError, EOFError, MemoryError, StopIteration

      • ExceptionGroup, con của cả BaseExceptionGroup và Exception

Khi một đoạn code có thể báo vài lỗi cùng nhánh, bạn bắt lớp cha một lần. except LookupError bắt cả chỉ số sai lẫn khóa sai:

python
try:
    [29000, 32000][5]
except LookupError as e:
    print(type(e).__name__, e)

KẾT QUẢ

IndexError list index out of range

Giới hạn: KeyboardInterrupt và SystemExit cố ý nằm ngoài Exception, để except Exception không chặn được Ctrl+C hay lệnh thoát chương trình.

Lỗi tính toán: ArithmeticError, OverflowError

ArithmeticError là cha của các lỗi tính toán. ZeroDivisionError là con hay gặp nhất. OverflowError xảy ra khi kết quả vượt giới hạn của kiểu, như đổi một số nguyên rất lớn sang float, hay đưa 200 vào array("b"), mảng số nguyên của module array chỉ chứa từ -128 tới 127. Bắt ArithmeticError một lần là đủ cho cả hai.

python
def chia_ty_le(tong, so_phan):
    try:
        return float(tong) / so_phan
    except ArithmeticError as e:
        return type(e).__name__

print(chia_ty_le(100, 0))
print(chia_ty_le(10 ** 400, 4))
print(chia_ty_le(100, 4))

KẾT QUẢ

ZeroDivisionError
OverflowError
25.0

Giới hạn: số nguyên int của Python không có giới hạn, nên 10 ** 400 tự nó không báo lỗi. Chỉ khi đổi sang float, kiểu có giới hạn, mới có OverflowError.

RuntimeError, MemoryError, SystemExit

RuntimeError là lỗi lúc chạy không thuộc nhóm nào khác. Người mới hay gặp nó khi thêm khóa vào dict trong lúc đang duyệt chính dict đó, hoặc khi gọi notify() của một threading.Condition, công cụ để các luồng chờ nhau, lúc chưa giữ khóa của nó. RecursionError và NotImplementedError là hai lớp con của nó.

python
gia = {"cà phê": 29000, "trà đào": 35000}
try:
    for mon in gia:
        gia[mon + " size L"] = gia[mon] + 6000
except RuntimeError as e:
    print(type(e).__name__, "|", e)

KẾT QUẢ

RuntimeError | dictionary changed size during iteration

Cách tránh lỗi này: duyệt một bản sao, for mon in list(gia):. MemoryError báo khi máy hết bộ nhớ và vẫn nằm dưới Exception. SystemExit do sys.exit() tạo ra, nằm thẳng dưới BaseException. Giới hạn: một chương trình gặp MemoryError thường không còn đủ bộ nhớ để xử lý tiếp, nên bắt nó hiếm khi giúp được gì.

Kiểm tra nhanh

  1. Lệnh print(issubclass(KeyboardInterrupt, Exception)) in ra gì?

    • True
    • False
    • Báo lỗi TypeError
  2. Lệnh print(float(10 ** 400)) báo lỗi gì?

    • Báo lỗi ValueError
    • Báo lỗi OverflowError
    • Báo lỗi ZeroDivisionError
  3. Nhánh except LookupError bắt được những lỗi nào?

    • KeyError
    • ValueError
    • IndexError
    • AttributeError
  4. Những nhánh nào bắt được SystemExit do sys.exit() tạo ra?

    • except Exception:
    • except:
    • except LookupError:
    • except BaseException:
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Phân loại lỗi cho nhật ký của quán

Nhật ký lỗi của quán cần ghi mỗi lỗi vào một nhóm. Viết hàm phan_loai(loi) nhận một đối tượng ngoại lệ và trả về tên nhóm theo lớp cha của nó:

  • "dừng chương trình" khi loi không thuộc Exception, như KeyboardInterrupt, SystemExit.

  • "tra cứu" khi loi thuộc nhánh LookupError.

  • "tính toán" khi loi thuộc nhánh ArithmeticError.

  • "khác" cho mọi lỗi còn lại.

Dùng isinstance() để hỏi lớp cha.

Trả về: tên nhóm, một str.

python
def phan_loai(loi):
    pass

Tóm tắt

  • Mọi ngoại lệ dựng sẵn là con, cháu của BaseException; lỗi thường nằm dưới Exception.

  • KeyboardInterrupt và SystemExit nằm ngoài Exception, nên except Exception không chặn Ctrl+C hay sys.exit().

  • except LookupError bắt cả KeyError lẫn IndexError; except ArithmeticError bắt ZeroDivisionError và OverflowError.

  • RuntimeError là lỗi lúc chạy không thuộc nhóm nào khác, như sửa dict trong lúc duyệt nó.

  • issubclass(A, B) cho biết lớp A có nằm dưới lớp B trong cây không.

Câu hỏi thường gặp

Các loại exception trong Python gồm những gì?

Python 3.14 có 56 lớp ngoại lệ có tên công khai trong builtins (3.12: 55, 3.13 thêm PythonFinalizationError), không kể lớp cảnh báo và hai tên khác của OSError, xếp thành cây ở mục cây kế thừa. Người mới chủ yếu gặp các lớp của bảng tra nhanh, và cột Trang liên quan dẫn tới bài giải thích từng lớp. Ý nghĩa của ngoại lệ và cách đọc thông báo lỗi nằm ở bài ngoại lệ.

Nên bắt Exception hay BaseException?

Gần như luôn là Exception, hoặc tốt hơn là đúng lớp lỗi bạn chờ. Bắt BaseException, hay viết except: trống, chặn cả Ctrl+C và sys.exit(), làm chương trình không dừng được. Cách xếp nhiều nhánh except từ lớp con tới lớp cha nằm ở bài bắt nhiều lỗi.

Khi nào nên tự tạo lớp lỗi riêng thay vì dùng lớp có sẵn?

Khi lỗi mang nghĩa riêng của chương trình, như hết vé hay mã giảm giá hết hạn, mà nơi gọi cần bắt riêng nó. Lớp mới kế thừa lớp có sẵn gần nghĩa nhất, như ValueError, để nhánh except ValueError cũ vẫn bắt được. Bài ngoại lệ tự định nghĩa hướng dẫn từng bước.

Chủ đề

built-in exceptions python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập