Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Ngoại lệ tự định nghĩa trong Python (custom exception)

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 15/17 · Chương 13

Lập trình hướng đối tượng

  • 6 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Ngoại lệ tự định nghĩa trong Python (custom exception) là class lỗi do bạn tự viết, kế thừa Exception, để chương trình báo những lỗi riêng của nó như "số dư không đủ" bằng một tên rõ nghĩa. Bạn tự tạo exception khi các lỗi có sẵn như ValueError quá chung, và nơi gọi cần bắt đúng lỗi của chương trình mình, kèm số liệu để xử lý.

Cần biết trước: kế thừa, raise và bắt nhiều lỗi.

Tạo class lỗi riêng

Một class lỗi chỉ cần kế thừa Exception. Thân class để pass là đủ, vì mọi thứ một lỗi cần đã có sẵn ở class cha:

python
class SoDuKhongDu(Exception):
    pass

def rut(so_du, so_tien):
    if so_tien > so_du:
        raise SoDuKhongDu("số dư không đủ")
    return so_du - so_tien

try:
    print(rut(1000000, 300000))
    print(rut(1000000, 5000000))
except SoDuKhongDu as e:
    print("Từ chối:", e)

KẾT QUẢ

700000
Từ chối: số dư không đủ

raise SoDuKhongDu("số dư không đủ") giống hệt cách raise một ValueError(...), chỉ khác tên. Tên đó là cả lợi ích: nhánh except SoDuKhongDu của khối try … except chỉ bắt đúng lỗi này. Một ValueError sinh ra do lỗi khác trong hàm, như gõ nhầm số, vẫn bay ra ngoài cho bạn thấy, thay vì bị nuốt chung. Giống trên phiếu báo lỗi của ngân hàng có ô "lý do": tên class là lý do. Đổi rut(1000000, 5000000) thành rut(1000000, 1000000) rồi chạy lại: dòng cuối in 0.

Thêm dữ liệu vào lỗi

Nơi bắt lỗi thường cần biết thêm, như thiếu bao nhiêu tiền. Viết __init__ riêng nhận các số liệu, gán chúng làm thuộc tính của object, rồi gọi super().__init__() với câu thông báo:

python
class SoDuKhongDu(Exception):
    def __init__(self, so_du, so_tien):
        self.so_du = so_du
        self.so_tien = so_tien
        self.thieu = so_tien - so_du
        super().__init__(f"thiếu {self.thieu:,} đ")

try:
    raise SoDuKhongDu(1000000, 5000000)
except SoDuKhongDu as e:
    print("Lỗi:", e)
    print("Cần nạp thêm", e.thieu)

KẾT QUẢ

Lỗi: thiếu 4,000,000 đ
Cần nạp thêm 4000000

super().__init__(...) đưa câu thông báo cho Exception, và print(e) in câu đó. Các thuộc tính so_du, so_tien, thieu cho nơi bắt lỗi làm việc với số, như gợi ý số tiền cần nạp, mà không phải cắt chuỗi thông báo. Đổi 5000000 thành 1250000 rồi chạy lại: dòng cuối in Cần nạp thêm 250000.

Một họ lỗi cho chương trình

Chương trình có nhiều lỗi riêng thì cho chúng chung một class cha. Nơi gọi chọn bắt từng loại, hay bắt cả họ bằng tên class cha, vì theo kế thừa, except nhận cả object của class con:

python
class LoiNganHang(Exception): pass
class SoDuKhongDu(LoiNganHang): pass
class SaiMaPin(LoiNganHang): pass

def kiem_tra(pin, so_tien):
    if pin != "2468":
        raise SaiMaPin("mã PIN sai")
    if so_tien > 1000000:
        raise SoDuKhongDu("số dư không đủ")

for pin, so_tien in [("1357", 100), ("2468", 5000000)]:
    try:
        kiem_tra(pin, so_tien)
    except LoiNganHang as e:
        print(type(e).__name__, "-", e)

KẾT QUẢ

SaiMaPin - mã PIN sai
SoDuKhongDu - số dư không đủ

Một nhánh except LoiNganHang bắt cả hai lỗi, còn type(e).__name__ cho biết đúng loại nào. Lỗi ngoài họ, như ValueError, không bị nhánh này bắt. Đặt tên class lỗi có gốc chung giúp người đọc thấy ngay lỗi đó từ đâu ra. Đổi ("2468", 5000000) thành ("0000", 5000000) rồi chạy lại: dòng cuối in SaiMaPin - mã PIN sai.

Kiểm tra nhanh

  1. Trong ví dụ họ lỗi ngân hàng, nếu đổi nhánh except LoiNganHang as e: thành except SaiMaPin as e: thì chương trình làm gì?

    • In hai dòng như cũ
    • In dòng SaiMaPin - mã PIN sai, rồi dừng với lỗi SoDuKhongDu không ai bắt
    • In dòng SoDuKhongDu - số dư không đủ, rồi dừng
  2. Một class lỗi có __init__(self, so_du, so_tien) gọi super().__init__(f"thiếu {self.thieu:,} đ"). Sau except SoDuKhongDu as e:, những gì dùng được?

    • print(e) in câu thông báo thiếu ...
    • e.thieu là một số nguyên
    • e.so_du chỉ có khi lỗi được bắt bằng except Exception
    • str(e) trả về tuple (so_du, so_tien)
  3. Với class SoDuKhongDu(LoiNganHang) và class LoiNganHang(Exception), nhánh nào bắt được raise SoDuKhongDu("x")?

    • except SoDuKhongDu:, except LoiNganHang: và except Exception:
    • Chỉ except SoDuKhongDu:
    • Chỉ except LoiNganHang:
  4. Dòng raise SoDuKhongDu() với class SoDuKhongDu: (không có gì trong ngoặc) cho kết quả gì?

    • Một lỗi SoDuKhongDu bình thường
    • Python tự coi class đó là một Exception
    • Báo lỗi TypeError, vì class không kế thừa từ class lỗi nào
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Viết lỗi số dư không đủ kèm số tiền thiếu

Viết thân hai phần:

  • SoDuKhongDu.__init__(self, so_du, so_tien): gán ba thuộc tính so_du, so_tien và thieu (bằng so_tien - so_du), rồi gọi super().__init__() với thông báo dạng "số dư không đủ: thiếu 4,000,000 đ", số có dấu phẩy ngăn hàng nghìn.

  • Hàm rut(so_du, so_tien): nếu so_tien lớn hơn so_du thì raise SoDuKhongDu(so_du, so_tien); nếu không thì trả về số dư sau khi rút. Rút đúng bằng số dư thì được.

Trả về: rut() trả về số dư sau khi rút, một int.

python
class SoDuKhongDu(Exception):
    def __init__(self, so_du, so_tien):
        pass  # Viết thân các phương thức thay cho các dòng pass

def rut(so_du, so_tien):
    pass

Tóm tắt

  • Ngoại lệ tự định nghĩa là class kế thừa Exception; thân pass là đủ.

  • raise và except dùng class lỗi riêng giống hệt lỗi có sẵn, và except theo tên riêng chỉ bắt đúng lỗi đó.

  • Thêm dữ liệu bằng __init__ riêng: gán thuộc tính, rồi gọi super().__init__(thong_bao).

  • Quên super().__init__() thì print(e) in tuple các đối số (khi lỗi nhận từ hai đối số).

  • Class không kế thừa Exception thì raise gây TypeError.

  • Một class cha chung cho các lỗi của chương trình cho phép bắt cả họ trong một nhánh except.

Câu hỏi thường gặp

Nên kế thừa Exception hay ValueError?

Thường kế thừa Exception. Khi lỗi của bạn đúng là một trường hợp dữ liệu sai giá trị, kế thừa ValueError cho phép code cũ đang bắt ValueError bắt luôn lỗi mới. Đừng kế thừa BaseException trực tiếp: except Exception sẽ không bắt được lỗi đó. Các class lỗi có sẵn và quan hệ cha con của chúng nằm trong bài các ngoại lệ có sẵn. Cách các nhánh except chọn lỗi thuộc bài bắt nhiều lỗi.

Tên class lỗi nên đặt thế nào?

Đặt theo chuyện đã xảy ra, như SoDuKhongDu hay SaiMaPin, viết hoa đầu từ như mọi class. Thư viện tiếng Anh thường thêm đuôi Error, như InsufficientFundsError; trong một chương trình, giữ một kiểu đặt tên cho cả họ lỗi.

Ngoại lệ tự định nghĩa (user defined exception) có in thông báo đẹp hơn được không?

Được: ngoài câu truyền cho super().__init__(), bạn có thể viết __str__ riêng trong class lỗi, và print(e) sẽ gọi nó. Cách viết __str__ thuộc bài __str__ và __repr__.

Chủ đề

custom exception python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập