Ngoại lệ tự định nghĩa trong Python (custom exception)
Bài 15/17 · Chương 13
Lập trình hướng đối tượng
- 6 phút
- Trung cấp
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 10
Ngoại lệ tự định nghĩa trong Python (custom exception) là class lỗi do bạn tự viết, kế thừa Exception, để chương trình báo những lỗi riêng của nó như "số dư không đủ" bằng một tên rõ nghĩa. Bạn tự tạo exception khi các lỗi có sẵn như ValueError quá chung, và nơi gọi cần bắt đúng lỗi của chương trình mình, kèm số liệu để xử lý.
Cần biết trước: kế thừa, raise và bắt nhiều lỗi.
Tạo class lỗi riêng
Một class lỗi chỉ cần kế thừa Exception. Thân class để pass là đủ, vì mọi thứ một lỗi cần đã có sẵn ở class cha:
class SoDuKhongDu(Exception):
pass
def rut(so_du, so_tien):
if so_tien > so_du:
raise SoDuKhongDu("số dư không đủ")
return so_du - so_tien
try:
print(rut(1000000, 300000))
print(rut(1000000, 5000000))
except SoDuKhongDu as e:
print("Từ chối:", e)KẾT QUẢ
700000
Từ chối: số dư không đủraise SoDuKhongDu("số dư không đủ") giống hệt cách raise một ValueError(...), chỉ khác tên. Tên đó là cả lợi ích: nhánh except SoDuKhongDu của khối try … except chỉ bắt đúng lỗi này. Một ValueError sinh ra do lỗi khác trong hàm, như gõ nhầm số, vẫn bay ra ngoài cho bạn thấy, thay vì bị nuốt chung. Giống trên phiếu báo lỗi của ngân hàng có ô "lý do": tên class là lý do. Đổi rut(1000000, 5000000) thành rut(1000000, 1000000) rồi chạy lại: dòng cuối in 0.
Thêm dữ liệu vào lỗi
Nơi bắt lỗi thường cần biết thêm, như thiếu bao nhiêu tiền. Viết __init__ riêng nhận các số liệu, gán chúng làm thuộc tính của object, rồi gọi super().__init__() với câu thông báo:
class SoDuKhongDu(Exception):
def __init__(self, so_du, so_tien):
self.so_du = so_du
self.so_tien = so_tien
self.thieu = so_tien - so_du
super().__init__(f"thiếu {self.thieu:,} đ")
try:
raise SoDuKhongDu(1000000, 5000000)
except SoDuKhongDu as e:
print("Lỗi:", e)
print("Cần nạp thêm", e.thieu)KẾT QUẢ
Lỗi: thiếu 4,000,000 đ
Cần nạp thêm 4000000super().__init__(...) đưa câu thông báo cho Exception, và print(e) in câu đó. Các thuộc tính so_du, so_tien, thieu cho nơi bắt lỗi làm việc với số, như gợi ý số tiền cần nạp, mà không phải cắt chuỗi thông báo. Đổi 5000000 thành 1250000 rồi chạy lại: dòng cuối in Cần nạp thêm 250000.
Một họ lỗi cho chương trình
Chương trình có nhiều lỗi riêng thì cho chúng chung một class cha. Nơi gọi chọn bắt từng loại, hay bắt cả họ bằng tên class cha, vì theo kế thừa, except nhận cả object của class con:
class LoiNganHang(Exception): pass
class SoDuKhongDu(LoiNganHang): pass
class SaiMaPin(LoiNganHang): pass
def kiem_tra(pin, so_tien):
if pin != "2468":
raise SaiMaPin("mã PIN sai")
if so_tien > 1000000:
raise SoDuKhongDu("số dư không đủ")
for pin, so_tien in [("1357", 100), ("2468", 5000000)]:
try:
kiem_tra(pin, so_tien)
except LoiNganHang as e:
print(type(e).__name__, "-", e)KẾT QUẢ
SaiMaPin - mã PIN sai
SoDuKhongDu - số dư không đủMột nhánh except LoiNganHang bắt cả hai lỗi, còn type(e).__name__ cho biết đúng loại nào. Lỗi ngoài họ, như ValueError, không bị nhánh này bắt. Đặt tên class lỗi có gốc chung giúp người đọc thấy ngay lỗi đó từ đâu ra. Đổi ("2468", 5000000) thành ("0000", 5000000) rồi chạy lại: dòng cuối in SaiMaPin - mã PIN sai.
Kiểm tra nhanh
Trong ví dụ họ lỗi ngân hàng, nếu đổi nhánh
except LoiNganHang as e:thànhexcept SaiMaPin as e:thì chương trình làm gì?- In hai dòng như cũ
- In dòng
SaiMaPin - mã PIN sai, rồi dừng với lỗi SoDuKhongDu không ai bắt - In dòng
SoDuKhongDu - số dư không đủ, rồi dừng
Một class lỗi có
__init__(self, so_du, so_tien)gọisuper().__init__(f"thiếu {self.thieu:,} đ"). Sauexcept SoDuKhongDu as e:, những gì dùng được?print(e)in câu thông báothiếu ...e.thieulà một số nguyêne.so_duchỉ có khi lỗi được bắt bằngexcept Exceptionstr(e)trả về tuple(so_du, so_tien)
Với
class SoDuKhongDu(LoiNganHang)vàclass LoiNganHang(Exception), nhánh nào bắt đượcraise SoDuKhongDu("x")?except SoDuKhongDu:,except LoiNganHang:vàexcept Exception:- Chỉ
except SoDuKhongDu: - Chỉ
except LoiNganHang:
Dòng
raise SoDuKhongDu()vớiclass SoDuKhongDu:(không có gì trong ngoặc) cho kết quả gì?- Một lỗi SoDuKhongDu bình thường
- Python tự coi class đó là một
Exception - Báo lỗi TypeError, vì class không kế thừa từ class lỗi nào
Bài tập
Viết lỗi số dư không đủ kèm số tiền thiếu
Viết thân hai phần:
SoDuKhongDu.__init__(self, so_du, so_tien): gán ba thuộc tínhso_du,so_tienvàthieu(bằngso_tien - so_du), rồi gọisuper().__init__()với thông báo dạng"số dư không đủ: thiếu 4,000,000 đ", số có dấu phẩy ngăn hàng nghìn.Hàm
rut(so_du, so_tien): nếuso_tienlớn hơnso_duthìraise SoDuKhongDu(so_du, so_tien); nếu không thì trả về số dư sau khi rút. Rút đúng bằng số dư thì được.
Trả về: rut() trả về số dư sau khi rút, một int.
class SoDuKhongDu(Exception):
def __init__(self, so_du, so_tien):
pass # Viết thân các phương thức thay cho các dòng pass
def rut(so_du, so_tien):
passTóm tắt
Ngoại lệ tự định nghĩa là class kế thừa
Exception; thânpasslà đủ.raisevàexceptdùng class lỗi riêng giống hệt lỗi có sẵn, vàexcepttheo tên riêng chỉ bắt đúng lỗi đó.Thêm dữ liệu bằng
__init__riêng: gán thuộc tính, rồi gọisuper().__init__(thong_bao).Quên
super().__init__()thìprint(e)in tuple các đối số (khi lỗi nhận từ hai đối số).Class không kế thừa
ExceptionthìraisegâyTypeError.Một class cha chung cho các lỗi của chương trình cho phép bắt cả họ trong một nhánh
except.
Câu hỏi thường gặp
Nên kế thừa Exception hay ValueError?
Thường kế thừa Exception. Khi lỗi của bạn đúng là một trường hợp dữ liệu sai giá trị, kế thừa ValueError cho phép code cũ đang bắt ValueError bắt luôn lỗi mới. Đừng kế thừa BaseException trực tiếp: except Exception sẽ không bắt được lỗi đó. Các class lỗi có sẵn và quan hệ cha con của chúng nằm trong bài các ngoại lệ có sẵn. Cách các nhánh except chọn lỗi thuộc bài bắt nhiều lỗi.
Tên class lỗi nên đặt thế nào?
Đặt theo chuyện đã xảy ra, như SoDuKhongDu hay SaiMaPin, viết hoa đầu từ như mọi class. Thư viện tiếng Anh thường thêm đuôi Error, như InsufficientFundsError; trong một chương trình, giữ một kiểu đặt tên cho cả họ lỗi.
Ngoại lệ tự định nghĩa (user defined exception) có in thông báo đẹp hơn được không?
Được: ngoài câu truyền cho super().__init__(), bạn có thể viết __str__ riêng trong class lỗi, và print(e) sẽ gọi nó. Cách viết __str__ thuộc bài __str__ và __repr__.
Chủ đề
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.