Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Nạp chồng toán tử trong Python (operator overloading)

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 8/17 · Chương 13

Lập trình hướng đối tượng

  • 8 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Nạp chồng toán tử trong Python (operator overloading) là việc viết các phương thức đặc biệt như __add__, __len__ để object của class bạn tự viết dùng được với +, len(), in hay cặp ngoặc tròn của lời gọi hàm. Bạn cần nó khi muốn gộp hai sổ chi tiêu bằng một dấu cộng, hay hỏi một món có trong sổ chưa bằng in, thay vì nhớ tên một phương thức riêng.

Cần biết trước: hàm khởi tạo __init__ và self, so sánh object bằng __eq__ và __lt__ và duyệt list.

Toán tử là lời gọi phương thức

Dấu + cộng hai số, nhưng với hai chuỗi nó nối chuỗi, với hai list nó ghép list. Mỗi kiểu tự quyết định + làm gì, vì Python đổi a + b thành lời gọi a.__add__(b):

python
print(29000 + 32000, (29000).__add__(32000))
print("Hà" + " Nội", "Hà".__add__(" Nội"))
print([29000] + [45000], [29000].__add__([45000]))

KẾT QUẢ

61000 61000
Hà Nội Hà Nội
[29000, 45000] [29000, 45000]

Hai cột của mỗi dòng giống nhau: cột phải là đúng việc Python làm khi gặp dấu +. Các hàm và toán tử khác cũng vậy. len(x) gọi x.__len__(), y in x gọi x.__contains__(y), x(…) gọi x.__call__(…), còn == và < gọi __eq__, __lt__ như bài so sánh object đã cho thấy. Viết những phương thức đó cho class của bạn gọi là nạp chồng toán tử: dấu + vẫn là dấu +, nhưng có thêm một nghĩa cho kiểu mới. Class không có __add__ thì + giữa hai object của nó báo lỗi TypeError.

Bạn viết

Python gọi

a + b

a.__add__(b)

len(a)

a.__len__()

x in a

a.__contains__(x)

a(x)

a.__call__(x)

Cộng hai object bằng __add__

Lan ghi chi tiêu mỗi tháng vào một sổ riêng. Cuối năm Lan muốn gộp các sổ lại: thang_10 + thang_11 phải cho ra một sổ mới chứa các khoản của cả hai.

python
class SoChiTieu:
    def __init__(self, chu, cac_khoan):
        self.chu = chu
        self.cac_khoan = cac_khoan

    def __add__(self, khac):
        if not isinstance(khac, SoChiTieu):
            return NotImplemented
        return SoChiTieu(self.chu, self.cac_khoan + khac.cac_khoan)

thang_10 = SoChiTieu("Lan", [("cà phê sữa", 29000),
                             ("trà đào", 35000)])
thang_11 = SoChiTieu("Lan", [("bạc xỉu", 32000)])
ca_hai = thang_10 + thang_11
print(ca_hai.chu, len(ca_hai.cac_khoan), len(thang_10.cac_khoan))

KẾT QUẢ

Lan 3 2

self là object đứng bên trái dấu +, khac là object bên phải. Phương thức tạo một SoChiTieu mới, nên thang_10 vẫn còn hai khoản như cũ, giống 29000 + 32000 không làm đổi số 29000. Khi khac không phải sổ chi tiêu, __add__ trả về giá trị đặc biệt NotImplemented thay cho báo lỗi: Python hiểu là "tôi không biết cộng kiểu này", thử phía bên kia, rồi mới báo TypeError với thông báo rõ ràng. Đổi len(thang_10.cac_khoan)) thành thang_10.__add__(5)) rồi chạy lại: dòng in Lan 3 NotImplemented.

Đếm và tìm bằng __len__, __contains__

Hai câu hỏi hay gặp với một sổ là "có bao nhiêu khoản" và "đã ghi món này chưa". Viết __len__ và __contains__ thì len() và in trả lời được:

python
class SoChiTieu:
    def __init__(self, cac_khoan):
        self.cac_khoan = cac_khoan

    def __len__(self):
        return len(self.cac_khoan)

    def __contains__(self, ten_mon):
        for ten, so_tien in self.cac_khoan:
            if ten == ten_mon:
                return True
        return False

so_lan = SoChiTieu([("cà phê sữa", 29000), ("trà đào", 35000)])
print(len(so_lan), "trà đào" in so_lan, "bạc xỉu" not in so_lan)

KẾT QUẢ

2 True True

__len__ phải trả về một số nguyên không âm, vì len() hứa đúng điều đó. __contains__ nhận thứ đứng bên trái in và trả về True hay False; not in dùng chính phương thức này rồi đảo kết quả. Ở đây "có trong sổ" nghĩa là có một khoản trùng tên món, nên phương thức đi qua list và so phần tên của từng tuple. Đổi "trà đào" in so_lan thành "trà" in so_lan rồi chạy lại: dòng in 2 False True, vì phương thức so cả tên món, không tìm chuỗi con.

Gọi object như hàm bằng __call__

Mã giảm giá MA-MAU-01 giảm 10% trên giá từng món. Một object mã giảm giá mang theo tên mã và mức giảm, rồi được gọi thẳng như một hàm nhận giá:

python
class MaGiam:
    def __init__(self, ma, phan_tram):
        self.ma = ma
        self.phan_tram = phan_tram

    def __call__(self, gia):
        return gia * (100 - self.phan_tram) // 100

giam = MaGiam("MA-MAU-01", 10)
print(giam.ma, giam(32000), giam(45000))
for gia in [29000, 35000]:
    print(giam(gia))

KẾT QUẢ

MA-MAU-01 28800 40500
26100
31500

Cặp ngoặc sau giam làm Python gọi giam.__call__(32000). Object kiểu này đứng được ở chỗ cần một hàm nhận một giá, mà vẫn giữ dữ liệu riêng. Nó giống chiếc máy tính tiền cài sẵn mức giảm: bấm giá vào là ra giá sau giảm. Đổi MaGiam("MA-MAU-01", 10) thành MaGiam("MA-MAU-01", 25) rồi chạy lại: dòng đầu in MA-MAU-01 24000 33750.

Kiểm tra nhanh

  1. Trong ví dụ mã giảm giá, giam(29000) trả về gì, và Python gọi phương thức nào để tính?

    • 26100, qua giam.__call__(29000)
    • 26100, qua giam.__init__(29000)
    • Báo lỗi TypeError, vì object không gọi được như hàm
  2. Trong ví dụ gộp sổ có __add__ trả về NotImplemented khi gặp kiểu lạ, dòng thang_10 + 5 cho kết quả gì?

    • Một sổ mới có thêm khoản 5
    • Giá trị NotImplemented
    • Báo lỗi TypeError
  3. Những câu nào đúng về nạp chồng toán tử?

    • len(so_lan) gọi so_lan.__len__()
    • "trà đào" not in so_lan dùng __contains__ rồi đảo kết quả
    • Viết __add__ thì Python đổi luôn nghĩa của + giữa hai số nguyên
    • __len__ chỉ cần print() số khoản, len() tự lấy số đó
  4. Một __add__ viết self.cac_khoan += khac.cac_khoan rồi return self. Sau ca_hai = thang_10 + thang_11, điều nào đúng?

    • thang_10 giữ nguyên số khoản cũ
    • thang_10 có thêm các khoản của thang_11, và ca_hai is thang_10 là True
    • Python báo lỗi vì __add__ không được trả về self
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Cho sổ chi tiêu dùng được +, len() và in

Mỗi khoản của SoChiTieu là một tuple (tên món, số tiền). Viết thân ba phương thức:

  • __add__(self, khac): khi khac là SoChiTieu, tạo một sổ mới có chủ là chu của sổ bên trái, các khoản của sổ trái rồi tới của sổ phải. Hai sổ gốc giữ nguyên. Gặp kiểu khác thì trả về NotImplemented.

  • __len__(self): số khoản trong sổ.

  • __contains__(self, ten_mon): sổ có khoản nào đúng tên ten_mon hay không.

Trả về: __add__ một SoChiTieu mới, __len__ một int, __contains__ một bool.

python
class SoChiTieu:
    def __init__(self, chu, cac_khoan):
        self.chu = chu
        self.cac_khoan = cac_khoan

    def __add__(self, khac):
        pass  # Viết thân các phương thức thay cho các dòng pass

    def __len__(self):
        pass

    def __contains__(self, ten_mon):
        pass

Tóm tắt

  • Python đổi a + b thành a.__add__(b), len(a) thành a.__len__(), x in a thành a.__contains__(x), a(x) thành a.__call__(x).

  • Nạp chồng toán tử là viết các phương thức đó để class của bạn dùng được toán tử quen thuộc.

  • __add__ nên tạo object mới, không sửa self, và trả về NotImplemented khi gặp kiểu nó không cộng được.

  • __len__ trả về số nguyên không âm; thiếu return thì len() báo TypeError.

  • __contains__ trả về True hoặc False, và not in dùng lại nó.

  • Object có __call__ được gọi như hàm mà vẫn giữ dữ liệu riêng.

Câu hỏi thường gặp

Viết __add__ rồi thì dùng được += cho object không?

Được. Class không có phương thức riêng cho += thì thang_10 += thang_11 chạy __add__ rồi gán object mới cho thang_10. Biến khác đang trỏ tới sổ cũ vẫn thấy sổ cũ, vì __add__ tạo object mới, đúng như bài sao chép list giải thích về hai tên cùng trỏ một object.

Khi nào nên dùng __call__ thay cho một phương thức thường?

Khi object chủ yếu làm một việc và cần đứng ở chỗ chờ một hàm, như mã giảm giá nhận giá trả giá. Class làm nhiều việc thì đặt tên phương thức rõ ràng (tinh_gia()), vì giam(32000) không nói lên việc gì đang xảy ra bằng tên.

Python có nạp chồng phương thức theo số tham số như Java không?

Không có sẵn: viết hai def cùng tên trong một class thì def sau thay cho def trước. Bài nạp chồng phương thức chỉ các cách Python làm việc đó bằng tham số mặc định và *args. Nạp chồng toán tử là chuyện khác: cho toán tử có thêm nghĩa với kiểu mới.

Muốn object dùng được ngoặc vuông và vòng for thì viết gì?

Cần thêm các phương thức đặc biệt khác: __getitem__ cho so_lan[0], __iter__ cho for khoan in so_lan. Bài các phương thức đặc biệt liệt kê đủ bộ, còn bài iterator và next() dạy riêng giao thức lặp.

Chủ đề

operator overloading python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập