Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Chạy tay chương trình Python (trace table) để tìm lỗi

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 11/13 · Chương 5

Vòng lặp

  • 7 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Chạy tay chương trình Python là tự đóng vai máy: đi qua code từng dòng, theo đúng thứ tự Python chạy, và ghi giá trị mới của từng biến vào một bảng. Bạn dùng cách này khi code chạy ra một con số khác ý bạn mà nhìn mãi không thấy sai ở đâu, nhất là trong vòng lặp.

Cần biết trước: vòng lặp for, biến tích lũy và vòng lặp while.

Lần theo từng dòng code

Đọc code thì bạn thấy điều người viết muốn. Chạy tay thì bạn thấy điều Python thật sự làm. Thử với một đoạn ngắn, đoán dòng cuối in gì trước khi chạy:

python
gia = 29000
so_ly = 3
tong = gia * so_ly
gia = 32000
tong = tong + gia
print(tong)

KẾT QUẢ

119000

Bảng theo dõi biến (trace table) có một cột cho mỗi biến và một hàng cho mỗi dòng code làm đổi biến. Ô trống nghĩa là biến chưa có:

Dòng

gia

so_ly

tong

1

29000

2

29000

3

3

29000

3

87000

4

32000

3

87000

5

32000

3

119000

Hàng 4 cho thấy điều dễ đoán sai: đổi gia thành 32000 không làm tong đổi theo. Phép gán ở dòng 3 đã tính xong 87000 và cất vào tong. Biến không nhớ công thức đã tạo ra nó. Đổi so_ly = 3 thành so_ly = 2 rồi chạy lại: dòng cuối in 90000.

Bảng theo dõi cho vòng lặp for

Với vòng lặp, mỗi hàng của bảng là một lượt lặp, và có thêm một hàng "trước vòng lặp" cho giá trị đầu. Đoạn dưới cộng tiền hóa đơn và đếm số ly từ 40.000 đ. Bấm Chạy từng bước để so từng lượt với bảng ngay bên dưới:

python
hoa_don = [29000, 45000, 32000, 45000]
tong = 0
dem_dat = 0
for gia in hoa_don:
    tong += gia
    if gia >= 40000:
        dem_dat += 1
print(tong, dem_dat)

KẾT QUẢ

151000 2

Lượt

gia

gia >= 40000

tong

dem_dat

trước vòng lặp

0

0

1

29000

sai

29000

0

2

45000

đúng

74000

1

3

32000

sai

106000

1

4

45000

đúng

151000

2

Cột điều kiện ghi kết quả của phép so ở mỗi lượt, nên bạn thấy ngay lượt nào đi vào thân if. Hàng cuối của bảng phải trùng với dòng in ra. Chạy tay xong mà vẫn chưa chắc, bạn có thể thêm tạm một dòng print() trong thân vòng lặp để xem giá trị thật rồi xóa đi, và bài gỡ lỗi dạy cách làm đó cho gọn.

Bảng theo dõi cho vòng lặp while

Bạn để dành theo tuần: tuần đầu 10.000 đ, mỗi tuần sau nhiều hơn tuần trước 10.000 đ. Cần bao nhiêu tuần để đủ 120.000 đ? Với while, bảng có thêm cột cho lần kiểm điều kiện, vì số lượt chưa biết trước:

python
muc_tieu = 120000
tuan = 0
tien_tuan = 0
tong = 0
while tong < muc_tieu:
    tuan += 1
    tien_tuan += 10000
    tong += tien_tuan
print(f"Cần {tuan} tuần, để được {tong:,} đ")

KẾT QUẢ

Cần 5 tuần, để được 150,000 đ

Lượt

Kiểm tong < muc_tieu

tuan

tien_tuan

tong

trước vòng lặp

0

0

0

1

0 < 120000: đúng

1

10000

10000

2

10000 < 120000: đúng

2

20000

30000

3

30000 < 120000: đúng

3

30000

60000

4

60000 < 120000: đúng

4

40000

100000

5

100000 < 120000: đúng

5

50000

150000

dừng

150000 < 120000: sai

5

50000

150000

Bảng trả lời ba câu hỏi mà đọc code khó thấy: vòng lặp chạy năm lượt, điều kiện được kiểm sáu lần (lần thứ sáu sai), và tong vượt mục tiêu 30.000 đ. Đổi muc_tieu = 120000 thành muc_tieu = 100000 rồi chạy lại: dòng cuối in Cần 4 tuần, vì sau lượt 4 tổng bằng đúng mục tiêu và phép so sánh < cho sai.

Tìm lỗi bằng bảng theo dõi

Khi code chạy khác ý bạn, hãy viết trước vài hàng đầu và hàng cuối của bảng theo đề bài, rồi chạy tay code và so. Hàng đầu tiên khác nhau chỉ thẳng tới chỗ sai. Với while, chỗ nên soát trước là mốc dừng, đúng chỗ bảng có hàng "dừng".

Bảng theo dõi còn giúp bạn đọc code người khác viết, kể cả code do trợ lý AI viết: lập bảng cho hai, ba lượt đầu là hiểu được phần lớn việc đoạn code làm, trước khi tin nó. Cách đọc và sửa trọn một đoạn code AI viết nằm ở bài sửa code AI viết.

Kiểm tra nhanh

  1. Trong ví dụ hóa đơn với vòng lặp for, sau lượt thứ 3, tong và dem_dat là bao nhiêu?

    • 106000 và 2
    • 106000 và 1
    • 74000 và 1
  2. Một bảng theo dõi cho vòng lặp while cần những hàng nào?

    • Hàng trước vòng lặp, ghi giá trị đầu của các biến
    • Một hàng cho mỗi lượt lặp
    • Hàng của lần kiểm điều kiện cuối, lần cho sai
    • Chỉ hàng của lượt cuối, vì đó là kết quả
  3. Trong ví dụ để dành 120.000 đ, điều kiện tong < muc_tieu được kiểm bao nhiêu lần?

    • 5
    • 6
    • 4
  4. Trong ví dụ đổi chỗ tong += tien_tuan lên trước tien_tuan += 10000, lượt 1 cộng bao nhiêu vào tong?

    • 0
    • 10000
    • 20000
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Sửa mốc dừng của vòng lặp để dành

Vòng lặp dưới đây tính số tuần để dành cho đủ muc_tieu, nhưng chạy thừa một tuần khi tổng bằng đúng mục tiêu. Lập bảng theo dõi để tìm chỗ sai, rồi:

  • sửa dòng có ghi "sửa dòng này" để tuan và tong dừng ngay tuần tổng đủ mục tiêu.

  • tính so_lan_kiem: số lần điều kiện của while được kiểm, kể cả lần cuối.

  • viết một vòng lặp như thế cho muc_tieu_b, cộng dồn vào biến tong_b, và tính tuan_b: số tuần để đủ muc_tieu_b.

Không dùng !=, không gõ thẳng đáp số.

python
muc_tieu = 150000
muc_tieu_b = 90000
tuan = 0
tien_tuan = 0
tong = 0
so_lan_kiem = 0
tuan_b = 0
while tong <= muc_tieu:  # sửa dòng này
    tuan += 1
    tien_tuan += 10000
    tong += tien_tuan
# Sửa các dòng có ghi "sửa dòng này", rồi viết tiếp dưới dòng này

Tóm tắt

  • Chạy tay là đi qua code từng dòng như máy, ghi giá trị mới của từng biến.

  • Bảng theo dõi biến có một cột cho mỗi biến, một hàng cho mỗi dòng hoặc mỗi lượt lặp.

  • Bảng cho vòng lặp có hàng trước vòng lặp; bảng cho while có cột kiểm điều kiện và hàng dừng.

  • Không có break, điều kiện của while được kiểm nhiều hơn số lượt lặp một lần.

  • Ghi từng dòng của thân theo đúng thứ tự, không theo điều bạn nghĩ code làm.

  • Hàng đầu tiên khác với kết quả mong đợi chỉ tới chỗ sai, thường là mốc dừng.

Câu hỏi thường gặp

Chạy tay bằng bảng theo dõi (trace table) có cần công cụ riêng không?

Không cần. Một tờ giấy, hoặc một bảng trong file ghi chú, là đủ: mỗi cột một biến, mỗi hàng một lượt. Trên trang này, nút Chạy từng bước làm phần ghi giá trị cho bạn, còn việc đoán trước mỗi hàng vẫn là việc của bạn.

Tìm lỗi trong Python nên bắt đầu từ đâu?

Đọc dòng cuối của thông báo lỗi trước, nếu có, vì nó nói loại lỗi và dòng gây ra. Chương trình chạy không báo lỗi mà kết quả sai thì chạy tay vài lượt đầu và lượt cuối. Danh sách các thông báo hay gặp nằm ở trang lỗi thường gặp.

Vòng lặp chạy cả trăm lượt thì chạy tay thế nào?

Thay dữ liệu bằng một bản nhỏ cho cùng một kiểu tình huống: list ba phần tử thay cho trăm phần tử, mục tiêu nhỏ để vòng lặp dừng sau vài lượt. Lỗi ở mốc dừng hay thứ tự dòng vẫn lộ ra trên bản nhỏ, và bảng chỉ cần vài hàng.

Chủ đề

chạy tay chương trình python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập