Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

dataclass trong Python: class dữ liệu gọn

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 5/17 · Chương 15

OOP nâng cao

  • 6 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Dataclass trong Python là class dữ liệu viết gọn: bạn đặt @dataclass lên class, khai báo các trường kèm type hint, và Python tự sinh __init__, __repr__, __eq__ cho bạn. Bạn dùng nó cho những class chủ yếu chứa dữ liệu, như một món hàng có tên, giá, số lượng, để khỏi tự viết ba phương thức đặc biệt ở mỗi class.

Cần biết trước: type hints, __str__ và __repr__ và decorator.

Khai báo class dữ liệu bằng @dataclass

Một class sản phẩm viết tay cần __init__ để gán trường, __repr__ để in ra đọc được, và __eq__ để hai sản phẩm giống nhau so bằng == ra True. Decorator @dataclass đọc các dòng ten: kiểu trong thân class và sinh cả ba:

python
from dataclasses import dataclass

@dataclass
class SanPham:
    ten: str
    gia: int
    so_luong: int = 1

sp = SanPham("cà phê sữa", 29000)
print(sp)
print(sp == SanPham("cà phê sữa", 29000, 1))

KẾT QUẢ

SanPham(ten='cà phê sữa', gia=29000, so_luong=1)
True

Mỗi dòng có type hint là một trường (field), theo đúng thứ tự viết: __init__ nhận ten, gia, so_luong theo thứ tự đó, và so_luong mặc định 1. __repr__ in tên class kèm từng trường dạng ten=giá trị, còn __eq__ so các trường theo thứ tự. Trường có giá trị mặc định phải đứng sau các trường không có, nếu không Python báo TypeError ngay lúc định nghĩa class. Đổi SanPham("cà phê sữa", 29000) thành SanPham("bạc xỉu", 32000, 2) rồi chạy lại: dòng đầu in SanPham(ten='bạc xỉu', gia=32000, so_luong=2).

Trường list cần field(default_factory=)

Một đơn hàng bắt đầu chưa có món nào, nên trường cac_mon cần mặc định là list rỗng. Mặc định đó phải là một list mới cho từng đơn, và field(default_factory=list) nói đúng điều này: mỗi lần tạo object, Python gọi list() để có một list riêng.

python
from dataclasses import dataclass, field

@dataclass
class DonHang:
    ma: str
    cac_mon: list[str] = field(default_factory=list)

don_a = DonHang("DH1024")
don_b = DonHang("DH1025")
don_a.cac_mon.append("trà đào")
print(don_a)
print(don_b)

KẾT QUẢ

DonHang(ma='DH1024', cac_mon=['trà đào'])
DonHang(ma='DH1025', cac_mon=[])

Thêm món vào don_a không chạm tới don_b, vì mỗi đơn có list của nó. default_factory nhận một thứ gọi được không cần đối số: list, dict, set, hay một hàm của bạn. Đổi "trà đào" thành "bạc xỉu" rồi chạy lại: dòng đầu in DonHang(ma='DH1024', cac_mon=['bạc xỉu']).

Chỉnh dữ liệu sau khi tạo bằng __post_init__

__init__ do @dataclass sinh chỉ gán trường. Muốn làm thêm một việc mỗi khi object được tạo, như chuẩn hóa mã đơn người dùng gõ, bạn viết phương thức __post_init__: Python gọi nó ngay sau khi các trường đã được gán.

python
from dataclasses import dataclass

@dataclass
class DonHang:
    ma: str
    def __post_init__(self):
        self.ma = self.ma.strip().upper()

print(DonHang("  dh1024 "))
print(DonHang("dh1024") == DonHang("DH1024"))

KẾT QUẢ

DonHang(ma='DH1024')
True

Bên trong __post_init__, self.ma đã mang giá trị truyền vào, nên bạn đọc rồi gán lại bản đã chuẩn hóa. Vì mã được chuẩn hóa trước, hai đơn gõ khác kiểu chữ vẫn bằng nhau. Đây cũng là chỗ kiểm dữ liệu, như báo lỗi khi giá âm bằng raise. Đổi " dh1024 " thành " dh2048" rồi chạy lại: dòng đầu in DonHang(ma='DH2048').

frozen=True và order=True

@dataclass nhận thêm tham số. frozen=True làm object bất biến (không sửa tại chỗ được): gán vào một trường sau khi tạo sẽ báo lỗi, hợp với dữ liệu không được đổi như một món đã ghi vào hóa đơn. order=True sinh thêm <, <=, >, >=, so các trường theo thứ tự khai báo, nên sorted() dùng được ngay:

python
from dataclasses import dataclass

@dataclass(frozen=True, order=True)
class MonHang:
    gia: int
    ten: str

menu = [MonHang(35000, "trà đào"), MonHang(29000, "cà phê sữa"),
        MonHang(32000, "bạc xỉu")]
for mon in sorted(menu):
    print(mon.gia, mon.ten)

KẾT QUẢ

29000 cà phê sữa
32000 bạc xỉu
35000 trà đào

Vì gia là trường đầu, các món xếp theo giá; hai món cùng giá mới so tới ten. Muốn xếp theo tên thì khai ten trước, hoặc truyền key= cho sorted() như bài so sánh và sắp xếp object. Đổi MonHang(35000, "trà đào") thành MonHang(25000, "trà đào") rồi chạy lại: dòng đầu in 25000 trà đào.

Kiểm tra nhanh

  1. Trong ví dụ đầu tiên, dòng print(sp == SanPham("cà phê sữa", 29000, 2)) in gì?

    • True, vì tên và giá giống nhau
    • False
    • Báo lỗi TypeError, vì SanPham không có __eq__
  2. Trong một dataclass, những dòng khai báo trường nào Python chấp nhận?

    • cac_mon: list = field(default_factory=list)
    • cac_mon: list = []
    • ghi_chu: str = ""
    • so_luong: int = 1
  3. Với dataclass MonHang có frozen=True ở khung bẫy cuối, dòng MonHang("trà đào", 35000).gia = 30000 cho kết quả gì?

    • Báo lỗi FrozenInstanceError
    • Đổi giá thành 30000
    • Tạo một object mới có giá 30000
  4. Trong ví dụ order=True, nếu khai ten: str lên trước gia: int (và đổi thứ tự đối số theo) thì dòng đầu tiên in món nào?

    • trà đào
    • bạc xỉu
    • cà phê sữa
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Khai báo đơn hàng bằng dataclass

MonHang là dataclass bất biến đã viết sẵn. Hoàn thành dataclass DonHang:

  • Thêm trường cac_mon: list[MonHang], mặc định là một list rỗng riêng cho từng đơn, khai bằng field(default_factory=list).

  • __post_init__: chuẩn hóa ma bằng cách bỏ khoảng trắng hai đầu và viết hoa, để " dh1024 " thành "DH1024".

  • tong(): tổng tiền của đơn, cộng giá nhân số lượng của từng món.

Trả về: tong() một int.

python
from dataclasses import dataclass, field

@dataclass(frozen=True)
class MonHang:
    ten: str
    gia: int
    so_luong: int = 1

@dataclass
class DonHang:
    ma: str
    # Khai báo trường cac_mon ngay dưới dòng này
    def __post_init__(self):
        pass  # Viết thân các phương thức thay cho các dòng pass
    def tong(self):
        pass

Tóm tắt

  • @dataclass đọc các trường có type hint và tự sinh __init__, __repr__, __eq__ theo thứ tự khai báo.

  • Trường có giá trị mặc định đứng sau các trường không có.

  • Trường list, dict, set khai mặc định bằng field(default_factory=list); viết = [] thì Python báo ValueError.

  • __post_init__ chạy ngay sau __init__ tự sinh, hợp để chuẩn hóa hay kiểm dữ liệu.

  • frozen=True làm object bất biến: gán vào trường báo FrozenInstanceError.

  • order=True cho so sánh và sorted() theo các trường, trường khai trước được so trước.

Câu hỏi thường gặp

Dataclass là gì, khác class thường ở đâu?

Dataclass vẫn là class thường: có phương thức, kế thừa được, dùng isinstance() như class tự viết. Khác ở chỗ @dataclass viết hộ __init__, __repr__, __eq__ từ danh sách trường. Class có nhiều logic và ít dữ liệu thì viết tay như bài __init__ và self vẫn hợp hơn.

Khi nào dùng dataclass, khi nào dùng tuple có tên trường?

Bài namedtuple nói khi nào nên đổi từ tuple có tên trường sang dataclass: tuple có tên trường thì bất biến, còn dataclass sửa được.

Dataclass có kiểm kiểu của trường không?

Không. Type hint của trường chỉ để @dataclass biết đâu là trường và để công cụ kiểm kiểu đọc: SanPham("trà", "35000") vẫn tạo được với giá là chuỗi. Muốn chặn, bạn tự kiểm trong __post_init__, như bài type hints nói về giới hạn của chú thích kiểu.

Chủ đề

dataclass python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập