Câu lệnh if else trong Python (câu lệnh điều kiện)
Bài 1/9 · Chương 4
Câu lệnh điều kiện
- 7 phút
- Cơ bản
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 11
Câu lệnh if else trong Python cho chương trình chọn một trong hai việc, tùy theo một điều kiện đúng hay sai. Bạn dùng nó mỗi khi kết quả phụ thuộc vào dữ liệu, chẳng hạn đơn hàng có được miễn phí giao hàng hay phải trả thêm phí.
Cần biết trước: toán tử so sánh và f-string.
Câu lệnh if: chạy khi điều kiện đúng
Khách nhập mã giảm giá lúc thanh toán. Chương trình chỉ báo giảm giá khi mã đúng, còn bước thanh toán thì lúc nào cũng diễn ra.
ma_nhap = "MA-MAU-01"
if ma_nhap == "MA-MAU-01":
print("Mã hợp lệ, đơn được giảm giá")
print("Tiếp tục thanh toán")KẾT QUẢ
Mã hợp lệ, đơn được giảm giá
Tiếp tục thanh toánCâu lệnh if là một câu lệnh điều kiện (conditional statement): nó chỉ chạy một phần code khi điều kiện đúng. Phần đứng giữa if và dấu hai chấm là điều kiện (condition): một phép so sánh, hoặc một biến kiểu bool, cho ra True hoặc False. Các dòng thụt vào bên dưới là thân if, chỉ chạy khi điều kiện đúng. Dòng thụt về lề cũ đã ra khỏi câu lệnh if nên chạy dù điều kiện đúng hay sai. Dấu hai chấm và thụt lề bốn dấu cách theo quy tắc chung của cú pháp Python.
Đổi ma_nhap = "MA-MAU-01" thành ma_nhap = "ma-mau-01" rồi chạy lại: dòng đầu biến mất, kết quả chỉ là Tiếp tục thanh toán, vì phép so sánh chuỗi phân biệt chữ hoa với chữ thường.
Thêm else để rẽ hai nhánh
Cửa hàng miễn phí giao hàng cho đơn từ 300.000 đ, đơn nhỏ hơn tính phí 30.000 đ. Quy tắc có hai trường hợp, nên chương trình cần hai nhánh (branch): một cho điều kiện đúng, một cho điều kiện sai.
tong_don = 245000
if tong_don >= 300000:
phi_giao = 0
else:
phi_giao = 30000
print(f"Tiền hàng: {tong_don:,} đ")
print(f"Phí giao hàng: {phi_giao:,} đ")
print(f"Thanh toán: {tong_don + phi_giao:,} đ")KẾT QUẢ
Tiền hàng: 245,000 đ
Phí giao hàng: 30,000 đ
Thanh toán: 275,000 đelse không có điều kiện riêng. Nó nhận mọi trường hợp mà if bỏ lại, nên mỗi lần chạy, Python chỉ đi vào đúng một nhánh. Câu lệnh if else giống ngã ba đường: đến nơi là phải rẽ, và chỉ rẽ được một lối. Cả hai nhánh cùng gán phi_giao, nên sau câu lệnh này biến đó chắc chắn có giá trị để in.
Giá trị biên: chọn > hay >=
Giá trị biên là giá trị nằm đúng tại mốc của quy tắc, như đơn đúng 300.000 đ hay khách vừa tròn 18 tuổi. Lời văn "từ 300.000 đ" gồm cả mốc nên viết >=, còn "dưới 18 tuổi" không gồm mốc nên viết <. Rạp phim bán vé 90.000 đ, giá học sinh 45.000 đ cho người dưới 18 tuổi:
tuoi = 18
if tuoi < 18:
gia_ve = 45000
else:
gia_ve = 90000
print(f"Tuổi {tuoi}: vé {gia_ve:,} đ")KẾT QUẢ
Tuổi 18: vé 90,000 đKhách vừa tròn 18 tuổi không còn "dưới 18" nên trả giá thường. Khi viết xong một điều kiện, bạn thử chương trình với đúng giá trị ở mốc, rồi với một giá trị ngay dưới và một giá trị ngay trên mốc. Rạp thật còn đòi thẻ học sinh. Ghép hai điều kiện thành một là việc của toán tử logic and.
Hai câu lệnh if rời khác một câu lệnh if else
Khi viết hai câu lệnh if liền nhau, mỗi câu tự xét điều kiện của nó. Đơn hàng dưới đây thỏa cả hai điều kiện, nên cả hai thân if cùng chạy:
tong_don = 350000
if tong_don >= 300000:
print("Miễn phí giao hàng")
if tong_don >= 200000:
print("Được dùng mã giảm giá")KẾT QUẢ
Miễn phí giao hàng
Được dùng mã giảm giáHai câu lệnh if rời là hai câu hỏi độc lập: không, một hoặc cả hai thân có thể chạy. Một câu lệnh if else là một câu hỏi có hai câu trả lời loại trừ nhau, nên đúng một nhánh chạy. Chọn dạng theo quy tắc: hai ưu đãi cộng được với nhau thì dùng hai if rời, hai trường hợp không thể cùng xảy ra thì dùng if else. Đổi 350000 thành 250000 rồi chạy lại: chỉ còn dòng thứ hai được in, là Được dùng mã giảm giá.
Kiểm tra nhanh
Trong ví dụ phí giao hàng, đổi
tong_donthành300000thìphi_giaobằng bao nhiêu?300000- Python báo lỗi
Trong một câu lệnh if else viết đủ, những cách viết nào khiến Python báo lỗi?
if tong_don = 300000:if tong_don >= 300000:- Thân
ifviết sát lề trái, không thụt vào else:đứng ở lề cũ, ngay sau thânif
Quy tắc "miễn phí giao hàng cho đơn từ 300.000 đ" viết thành điều kiện nào?
tong_don > 300000tong_don == 300000tong_don >= 300000
Trong ví dụ hai câu lệnh if rời, với
tong_don = 350000chương trình in mấy dòng?- 2
- 1
- 0
Bài tập
Tính phí giao hàng và hạng thẻ
Cửa hàng có hai quy tắc. Phí giao hàng là 30.000 đ khi đơn dưới 300.000 đ, ngược lại miễn phí. Hạng thẻ là "VIP" khi tổng chi cả năm từ 5.000.000 đ, ngược lại là "Thường". Tính:
thanh_toan: số tiền khách trả cho đơntong_don, gồm cả phí giao hàng.hang_the: hạng thẻ của khách có tổng chitong_chi_nam.
tong_don = 300000
tong_chi_nam = 5000000
thanh_toan = 0
hang_the = ""
# Viết code của bạn dưới dòng nàyTóm tắt
Thân
ifchỉ chạy khi điều kiện đúng; dòng thụt về lề cũ chạy trong mọi trường hợp.elsekhông có điều kiện riêng và nhận mọi trường hợpifbỏ lại, nên đúng một nhánh chạy.Dòng
ifvàelsekết thúc bằng dấu hai chấm, thân thụt bốn dấu cách.Điều kiện so sánh bằng
==; viết=là lỗi cú pháp."Từ" gồm cả mốc (
>=), "dưới" không gồm mốc (<); thử lại bằng đúng giá trị biên.Hai câu lệnh
ifrời có thể cùng chạy cả hai thân, một câu lệnhif elsethì không.
Câu hỏi thường gặp
if trong Python có cần ngoặc tròn quanh điều kiện không?
Không cần. if tuoi < 18: là cách viết chuẩn của Python. Ngoặc tròn quanh cả điều kiện vẫn chạy, nhưng không thêm ý nghĩa gì. Bạn chỉ cần ngoặc khi muốn nhóm các phần trong một biểu thức dài cho dễ đọc.
Python có else if không?
Python không có dạng hai chữ else if: khi cần ba nhánh trở lên, bạn viết từ khóa elif. Bài elif trong Python dạy cách xếp các nhánh đó theo đúng thứ tự để nhánh sau không bị che. Khi một quyết định nằm trong nhánh của quyết định khác, bạn đặt if bên trong if, như bài if lồng nhau.
Viết câu lệnh if else trong Python trên một dòng được không?
Được, khi bạn chỉ chọn một trong hai giá trị để gán cho một biến, ví dụ phí giao hàng. Dạng một dòng đó có tên riêng là toán tử ba ngôi. Khi mỗi nhánh có nhiều việc phải làm, bạn vẫn nên viết đủ các dòng như trong bài này.
Chủ đề
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.