Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Câu lệnh if else trong Python (câu lệnh điều kiện)

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 1/9 · Chương 4

Câu lệnh điều kiện

  • 7 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Câu lệnh if else trong Python cho chương trình chọn một trong hai việc, tùy theo một điều kiện đúng hay sai. Bạn dùng nó mỗi khi kết quả phụ thuộc vào dữ liệu, chẳng hạn đơn hàng có được miễn phí giao hàng hay phải trả thêm phí.

Cần biết trước: toán tử so sánh và f-string.

Câu lệnh if: chạy khi điều kiện đúng

Khách nhập mã giảm giá lúc thanh toán. Chương trình chỉ báo giảm giá khi mã đúng, còn bước thanh toán thì lúc nào cũng diễn ra.

python
ma_nhap = "MA-MAU-01"
if ma_nhap == "MA-MAU-01":
    print("Mã hợp lệ, đơn được giảm giá")
print("Tiếp tục thanh toán")

KẾT QUẢ

Mã hợp lệ, đơn được giảm giá
Tiếp tục thanh toán

Câu lệnh if là một câu lệnh điều kiện (conditional statement): nó chỉ chạy một phần code khi điều kiện đúng. Phần đứng giữa if và dấu hai chấm là điều kiện (condition): một phép so sánh, hoặc một biến kiểu bool, cho ra True hoặc False. Các dòng thụt vào bên dưới là thân if, chỉ chạy khi điều kiện đúng. Dòng thụt về lề cũ đã ra khỏi câu lệnh if nên chạy dù điều kiện đúng hay sai. Dấu hai chấm và thụt lề bốn dấu cách theo quy tắc chung của cú pháp Python.

Đổi ma_nhap = "MA-MAU-01" thành ma_nhap = "ma-mau-01" rồi chạy lại: dòng đầu biến mất, kết quả chỉ là Tiếp tục thanh toán, vì phép so sánh chuỗi phân biệt chữ hoa với chữ thường.

Thêm else để rẽ hai nhánh

Cửa hàng miễn phí giao hàng cho đơn từ 300.000 đ, đơn nhỏ hơn tính phí 30.000 đ. Quy tắc có hai trường hợp, nên chương trình cần hai nhánh (branch): một cho điều kiện đúng, một cho điều kiện sai.

python
tong_don = 245000
if tong_don >= 300000:
    phi_giao = 0
else:
    phi_giao = 30000
print(f"Tiền hàng: {tong_don:,} đ")
print(f"Phí giao hàng: {phi_giao:,} đ")
print(f"Thanh toán: {tong_don + phi_giao:,} đ")

KẾT QUẢ

Tiền hàng: 245,000 đ
Phí giao hàng: 30,000 đ
Thanh toán: 275,000 đ

else không có điều kiện riêng. Nó nhận mọi trường hợp mà if bỏ lại, nên mỗi lần chạy, Python chỉ đi vào đúng một nhánh. Câu lệnh if else giống ngã ba đường: đến nơi là phải rẽ, và chỉ rẽ được một lối. Cả hai nhánh cùng gán phi_giao, nên sau câu lệnh này biến đó chắc chắn có giá trị để in.

Giá trị biên: chọn > hay >=

Giá trị biên là giá trị nằm đúng tại mốc của quy tắc, như đơn đúng 300.000 đ hay khách vừa tròn 18 tuổi. Lời văn "từ 300.000 đ" gồm cả mốc nên viết >=, còn "dưới 18 tuổi" không gồm mốc nên viết <. Rạp phim bán vé 90.000 đ, giá học sinh 45.000 đ cho người dưới 18 tuổi:

python
tuoi = 18
if tuoi < 18:
    gia_ve = 45000
else:
    gia_ve = 90000
print(f"Tuổi {tuoi}: vé {gia_ve:,} đ")

KẾT QUẢ

Tuổi 18: vé 90,000 đ

Khách vừa tròn 18 tuổi không còn "dưới 18" nên trả giá thường. Khi viết xong một điều kiện, bạn thử chương trình với đúng giá trị ở mốc, rồi với một giá trị ngay dưới và một giá trị ngay trên mốc. Rạp thật còn đòi thẻ học sinh. Ghép hai điều kiện thành một là việc của toán tử logic and.

Hai câu lệnh if rời khác một câu lệnh if else

Khi viết hai câu lệnh if liền nhau, mỗi câu tự xét điều kiện của nó. Đơn hàng dưới đây thỏa cả hai điều kiện, nên cả hai thân if cùng chạy:

python
tong_don = 350000
if tong_don >= 300000:
    print("Miễn phí giao hàng")
if tong_don >= 200000:
    print("Được dùng mã giảm giá")

KẾT QUẢ

Miễn phí giao hàng
Được dùng mã giảm giá

Hai câu lệnh if rời là hai câu hỏi độc lập: không, một hoặc cả hai thân có thể chạy. Một câu lệnh if else là một câu hỏi có hai câu trả lời loại trừ nhau, nên đúng một nhánh chạy. Chọn dạng theo quy tắc: hai ưu đãi cộng được với nhau thì dùng hai if rời, hai trường hợp không thể cùng xảy ra thì dùng if else. Đổi 350000 thành 250000 rồi chạy lại: chỉ còn dòng thứ hai được in, là Được dùng mã giảm giá.

Kiểm tra nhanh

  1. Trong ví dụ phí giao hàng, đổi tong_don thành 300000 thì phi_giao bằng bao nhiêu?

    • 30000
    • 0
    • Python báo lỗi
  2. Trong một câu lệnh if else viết đủ, những cách viết nào khiến Python báo lỗi?

    • if tong_don = 300000:
    • if tong_don >= 300000:
    • Thân if viết sát lề trái, không thụt vào
    • else: đứng ở lề cũ, ngay sau thân if
  3. Quy tắc "miễn phí giao hàng cho đơn từ 300.000 đ" viết thành điều kiện nào?

    • tong_don > 300000
    • tong_don == 300000
    • tong_don >= 300000
  4. Trong ví dụ hai câu lệnh if rời, với tong_don = 350000 chương trình in mấy dòng?

    • 2
    • 1
    • 0
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính phí giao hàng và hạng thẻ

Cửa hàng có hai quy tắc. Phí giao hàng là 30.000 đ khi đơn dưới 300.000 đ, ngược lại miễn phí. Hạng thẻ là "VIP" khi tổng chi cả năm từ 5.000.000 đ, ngược lại là "Thường". Tính:

  • thanh_toan: số tiền khách trả cho đơn tong_don, gồm cả phí giao hàng.

  • hang_the: hạng thẻ của khách có tổng chi tong_chi_nam.

python
tong_don = 300000
tong_chi_nam = 5000000
thanh_toan = 0
hang_the = ""
# Viết code của bạn dưới dòng này

Tóm tắt

  • Thân if chỉ chạy khi điều kiện đúng; dòng thụt về lề cũ chạy trong mọi trường hợp.

  • else không có điều kiện riêng và nhận mọi trường hợp if bỏ lại, nên đúng một nhánh chạy.

  • Dòng if và else kết thúc bằng dấu hai chấm, thân thụt bốn dấu cách.

  • Điều kiện so sánh bằng ==; viết = là lỗi cú pháp.

  • "Từ" gồm cả mốc (>=), "dưới" không gồm mốc (<); thử lại bằng đúng giá trị biên.

  • Hai câu lệnh if rời có thể cùng chạy cả hai thân, một câu lệnh if else thì không.

Câu hỏi thường gặp

if trong Python có cần ngoặc tròn quanh điều kiện không?

Không cần. if tuoi < 18: là cách viết chuẩn của Python. Ngoặc tròn quanh cả điều kiện vẫn chạy, nhưng không thêm ý nghĩa gì. Bạn chỉ cần ngoặc khi muốn nhóm các phần trong một biểu thức dài cho dễ đọc.

Python có else if không?

Python không có dạng hai chữ else if: khi cần ba nhánh trở lên, bạn viết từ khóa elif. Bài elif trong Python dạy cách xếp các nhánh đó theo đúng thứ tự để nhánh sau không bị che. Khi một quyết định nằm trong nhánh của quyết định khác, bạn đặt if bên trong if, như bài if lồng nhau.

Viết câu lệnh if else trong Python trên một dòng được không?

Được, khi bạn chỉ chọn một trong hai giá trị để gán cho một biến, ví dụ phí giao hàng. Dạng một dòng đó có tên riêng là toán tử ba ngôi. Khi mỗi nhánh có nhiều việc phải làm, bạn vẫn nên viết đủ các dòng như trong bài này.

Chủ đề

if else python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập