Dự án nhỏ: chương trình ATM rút tiền bằng Python
Bài 13/13 · Chương 5
Vòng lặp
- 9 phút
- Cơ bản
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 8
Dự án nhỏ này dựng một chương trình ATM bằng Python: xem số dư, rút tiền, chia số tiền rút thành các tờ theo mệnh giá và in tổng kết khi thoát. Bạn đi qua bốn bước chạy được ngay, ghép thành chương trình hoàn chỉnh ở bước năm, rồi tự thêm hạn mức rút trong ngày ở cuối trang.
Cần biết trước: ép kiểu, toán tử số học và vòng lặp while.
Chương trình sẽ làm gì
Chương trình nhận các lượt chọn của người dùng. Mỗi lượt là một chuỗi: "số dư" để xem số dư, "thoát" để kết thúc, hoặc một số tiền cần rút như "1350000". Với số tiền, chương trình kiểm hai điều: số tiền là bội của 50.000 đ, và không vượt số dư. Hợp lệ thì trừ số dư và in số tờ của từng mệnh giá. Không hợp lệ thì in lý do. Khi thoát, chương trình in số lần đã rút, tổng tiền đã rút và số dư cuối. Máy trong bài có bốn loại tờ: 500.000 đ, 200.000 đ, 100.000 đ và 50.000 đ.
Trên máy của bạn, mỗi lượt đến từ bàn phím qua input(). Ô Dữ liệu nhập dưới mỗi ví dụ trên trang cũng đưa được dòng cho input(). Nhưng để lần chạy nào cũng khớp với kết quả in trên trang, chương trình đọc các lượt từ một list viết sẵn ở đầu, cac_luot, bằng một vòng lặp. Đoạn cuối bước năm chỉ ra hai dòng cần đổi để dùng bàn phím thật. Chương trình có rẽ nhánh và hai vòng lặp, dựng theo thứ tự: kiểm một lần rút, chia tờ, đọc các lượt, cộng dồn, rồi ghép lại. Số dư và các số tiền trong bài là số giả định.
Bước 1: Đổi số tiền sang số rồi kiểm hợp lệ
Lượt chọn là chuỗi, như input() trả về, nên phải đổi sang số nguyên bằng int() trước khi tính. Dãy if, elif, else xét lần lượt: không phải bội của 50.000 đ, vượt số dư, còn lại thì rút:
so_du = 3000000
luot = "1350000"
so_tien = int(luot)
if so_tien % 50000 != 0:
print(f"{so_tien:,} đ: phải là bội của 50,000 đ")
elif so_tien > so_du:
print(f"{so_tien:,} đ: số dư không đủ")
else:
so_du -= so_tien
print(f"Rút {so_tien:,} đ:")
print(f"Số dư cuối: {so_du:,} đ")KẾT QUẢ
Rút 1,350,000 đ:
Số dư cuối: 1,650,000 đso_tien % 50000 là phần dư khi chia cho 50.000, bằng 0 khi số tiền chia hết. Đổi luot = "1350000" thành luot = "720000" rồi chạy lại: dòng đầu in phải là bội của 50,000 đ và số dư giữ nguyên. Đổi tiếp thành "3500000": số tiền chia hết nhưng vượt số dư, nên nhánh thứ hai chạy.
Bước 2: Đổi số tiền thành các tờ theo mệnh giá
Đổi số tiền thành các tờ theo mệnh giá là việc máy làm ở mỗi lần rút, và máy trả tờ lớn trước. Với mỗi mệnh giá, phép chia nguyên // cho số tờ, phép chia lấy dư % cho phần tiền còn phải trả bằng tờ nhỏ hơn. Một vòng for đi qua list mệnh giá viết sẵn từ lớn tới nhỏ:
so_tien = 1350000
con_lai = so_tien
for menh_gia in [500000, 200000, 100000, 50000]:
so_to = con_lai // menh_gia
if so_to > 0:
print(f"{menh_gia:>9,} đ x {so_to}")
con_lai %= menh_giaKẾT QUẢ
500,000 đ x 2
200,000 đ x 1
100,000 đ x 1
50,000 đ x 1Lượt đầu: 1.350.000 chia nguyên cho 500.000 được 2, còn dư 350.000. Lượt sau chia phần dư đó cho 200.000, cứ thế tới tờ nhỏ nhất. Mệnh giá nào không có tờ thì dòng if bỏ qua, không in x 0. Đổi so_tien = 1350000 thành so_tien = 950000 rồi chạy lại: máy in 200,000 đ x 2.
Bước 3: Đọc các lượt chọn viết sẵn thay cho bàn phím
Mỗi lượt lặp lấy phần tử kế tiếp của cac_luot, đúng như input() trả về dòng tiếp theo người dùng gõ. Lượt "thoát" dừng vòng lặp bằng break, nên lượt nằm sau nó không bao giờ được đọc:
cac_luot = ["số dư", "1350000", "720000", "2500000", "số dư",
"thoát", "200000"]
so_du = 3000000
for luot in cac_luot:
if luot == "thoát":
break
elif luot == "số dư":
print(f"Số dư: {so_du:,} đ")
else:
print(f"Yêu cầu rút {luot} đ")KẾT QUẢ
Số dư: 3,000,000 đ
Yêu cầu rút 1350000 đ
Yêu cầu rút 720000 đ
Yêu cầu rút 2500000 đ
Số dư: 3,000,000 đLượt "200000" đứng sau "thoát" nên không có dòng nào cho nó. Ở bước này, nhánh else chỉ in lại chuỗi vừa đọc, và bước năm đặt cả bước 1 và bước 2 vào chỗ đó. List cac_luot viết trên hai dòng vì Python cho phép xuống dòng trong cặp ngoặc vuông.
Bước 4: Cộng dồn số lần và tổng tiền đã rút
Khi thoát, chương trình in tổng kết. Hai biến tích lũy tạo trước vòng lặp, tong_da_rut và so_lan_rut, chỉ tăng ở nhánh rút thành công:
cac_luot = ["1350000", "720000", "2500000"]
so_du = 3000000
tong_da_rut = 0
so_lan_rut = 0
for luot in cac_luot:
so_tien = int(luot)
if so_tien % 50000 != 0:
print(f"{so_tien:,} đ: phải là bội của 50,000 đ")
elif so_tien > so_du:
print(f"{so_tien:,} đ: số dư không đủ")
else:
so_du -= so_tien
tong_da_rut += so_tien
so_lan_rut += 1
print(f"Đã rút {so_lan_rut} lần, tổng {tong_da_rut:,} đ")KẾT QUẢ
720,000 đ: phải là bội của 50,000 đ
2,500,000 đ: số dư không đủ
Đã rút 1 lần, tổng 1,350,000 đLần rút 2.500.000 đ bị từ chối vì sau lần đầu số dư chỉ còn 1.650.000 đ: mỗi lượt kiểm với số dư sau lần rút trước. Đổi "2500000" thành "1500000" rồi chạy lại: lần đó hợp lệ, dòng cuối in Đã rút 2 lần, tổng 2,850,000 đ.
Bước 5: Ghép thành chương trình hoàn chỉnh
Ghép bốn bước lại: dữ liệu ở đầu, rồi vòng lặp đọc lượt của bước 3. Nhánh rút chứa phần kiểm của bước 1, phần cộng dồn của bước 4 và phần chia tờ của bước 2. Tổng kết ở cuối:
cac_luot = ["số dư", "1350000", "720000", "2500000", "số dư",
"thoát", "200000"]
so_du = 3000000
tong_da_rut = 0
so_lan_rut = 0
for luot in cac_luot:
if luot == "thoát":
break
elif luot == "số dư":
print(f"Số dư: {so_du:,} đ")
else:
so_tien = int(luot)
if so_tien % 50000 != 0:
print(f"{so_tien:,} đ: phải là bội của 50,000 đ")
elif so_tien > so_du:
print(f"{so_tien:,} đ: số dư không đủ")
else:
so_du -= so_tien
tong_da_rut += so_tien
so_lan_rut += 1
print(f"Rút {so_tien:,} đ:")
con_lai = so_tien
for menh_gia in [500000, 200000, 100000, 50000]:
so_to = con_lai // menh_gia
if so_to > 0:
print(f"{menh_gia:>9,} đ x {so_to}")
con_lai %= menh_gia
print(f"Đã rút {so_lan_rut} lần, tổng {tong_da_rut:,} đ")
print(f"Số dư cuối: {so_du:,} đ")KẾT QUẢ
Số dư: 3,000,000 đ
Rút 1,350,000 đ:
500,000 đ x 2
200,000 đ x 1
100,000 đ x 1
50,000 đ x 1
720,000 đ: phải là bội của 50,000 đ
2,500,000 đ: số dư không đủ
Số dư: 1,650,000 đ
Đã rút 1 lần, tổng 1,350,000 đ
Số dư cuối: 1,650,000 đThử với các lượt của riêng bạn: sửa các phần tử của cac_luot rồi chạy lại. Đổi so_du = 3000000 thành so_du = 5000000 rồi chạy lại: lần rút 2.500.000 đ cũng thành công và dòng tổng kết in Đã rút 2 lần, tổng 3,850,000 đ.
Dùng bàn phím thật trên máy của bạn chỉ cần đổi hai dòng. Thay dòng for luot in cac_luot: bằng while True:, rồi thêm ngay dưới nó, thụt vào bốn dấu cách, dòng luot = input("Số tiền cần rút, số dư hoặc thoát: "). while True lặp mãi cho tới khi bạn gõ thoát và break chạy. Dòng cac_luot còn lại cũng không sao, chương trình không đọc tới nó nữa. Gõ một chuỗi không phải số, như abc, thì int() báo lỗi và chương trình dừng, còn bài try except dạy cách bắt lỗi đó để hỏi lại.
Bài tập
Thêm hạn mức rút tiền trong ngày
Mỗi thẻ chỉ được rút tổng cộng han_muc_ngay trong một ngày. Mở rộng chương trình hoàn chỉnh trong ô, với các lượt mới trong cac_luot:
thêm một nhánh
elifngay sau nhánh "số dư không đủ": lần rút làm tổng đã rút vượthan_muc_ngaythì bị từ chối; rút chạm đúng hạn mức vẫn được;trong nhánh đó, tính
con_duoc_rut: hạn mức trừ tổng đã rút; tăngso_lan_vuot_han_mucthêm một;dựng dòng
Vượt hạn mức, còn, rồicon_duoc_rutcó dấu phẩy, một dấu cách và chữ cáiđ; in dòng đó, rồi nối nó kèm"\n"vào cuốidong_han_muc.
Không gõ thẳng đáp số.
han_muc_ngay = 2500000
so_lan_vuot_han_muc = 0
dong_han_muc = ""
# Thêm phần hạn mức trong ngày vào chương trình dưới đây
cac_luot = ["1350000", "1200000", "2000000", "1150000",
"50000", "thoát"]
so_du = 3120000
tong_da_rut = 0
so_lan_rut = 0
for luot in cac_luot:
if luot == "thoát":
break
elif luot == "số dư":
print(f"Số dư: {so_du:,} đ")
else:
so_tien = int(luot)
if so_tien % 50000 != 0:
print(f"{so_tien:,} đ: phải là bội của 50,000 đ")
elif so_tien > so_du:
print(f"{so_tien:,} đ: số dư không đủ")
else:
so_du -= so_tien
tong_da_rut += so_tien
so_lan_rut += 1
print(f"Rút {so_tien:,} đ:")
con_lai = so_tien
for menh_gia in [500000, 200000, 100000, 50000]:
so_to = con_lai // menh_gia
if so_to > 0:
print(f"{menh_gia:>9,} đ x {so_to}")
con_lai %= menh_gia
print(f"Đã rút {so_lan_rut} lần, tổng {tong_da_rut:,} đ")
print(f"Số dư cuối: {so_du:,} đ")Thử mở rộng
Ba hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:
Thu phí mỗi lần rút thành công: đặt mức phí vào một biến ở đầu chương trình, trừ cả phí vào số dư, và từ chối khi số dư không đủ cho số tiền cộng phí.
In thêm tổng số tờ mà máy đã trả trong cả phiên, bằng một biến tích lũy cộng
so_totrong vòng lặp mệnh giá.Đọc lượt bằng
while Truevàinput()như đoạn cuối bước năm, rồi chạy chương trình trên máy của bạn và thử gõsố dư, một số tiền, rồithoát.
Hướng thứ tư cần các bài sau: gom phần chia tờ thành một hàm nhận số tiền, để chương trình chính chỉ còn phần đọc lượt và kiểm hợp lệ.
Chủ đề
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.