Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Sổ chi tiêu bước 4: thống kê theo tháng bằng Python

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 5/6 · Chương 18

Dự án sổ chi tiêu

  • 9 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Trang này làm phần thống kê theo tháng Python cho sổ chi tiêu: gom giao dịch theo từng tháng, tính tổng thu và tổng chi, rồi in ba danh mục tiêu nhiều nhất của mỗi tháng. Bạn đi qua bốn bước chạy được ngay, ghép thành chương trình thống kê ở bước năm, rồi tự viết hàm tìm các tháng chi vượt ngân sách ở cuối trang.

Cần biết trước: gom nhóm bằng dict, sắp xếp dict và generator expression.

Chương trình sẽ làm gì

Chương trình nhận vào các giao dịch của Trần Thu Hà trong ba tháng: tháng 10 và 11 năm 2026, tháng 1 năm 2027. Nó gom các giao dịch theo tháng, tính tổng thu và tổng chi của từng tháng, cộng chi theo danh mục, rồi đưa ra mỗi tháng một dòng tổng và tối đa ba dòng danh mục, tháng sớm trước. Chương trình có rẽ nhánh (khoản thu hay chi) và các vòng lặp lồng nhau: qua các tháng, rồi qua các giao dịch của một tháng.

Mang sang từ bài trước: class GiaoDich rút gọn còn bốn thuộc tính, vì dữ liệu ở đây đã sạch, và phần đọc bằng csv.reader, với một list chuỗi đứng thay cho file so_chi_tieu.csv. Class SoChiTieu và menu chưa ghép vào: các hàm thống kê nhận một list GiaoDich, nên ở bài cuối chúng nhận thẳng so.cac_gd mà không phải sửa. Thứ tự dựng: gom theo tháng, tổng thu chi, top danh mục, thứ tự các tháng, rồi ghép lại.

Bước 1: Gom giao dịch theo tháng

Mỗi tháng là một nhóm, nên dữ liệu gom lại là một dict: khóa là tháng, giá trị là list giao dịch của tháng đó. Khóa là tuple (năm, tháng) lấy từ hai thuộc tính .year và .month của một date:

python
from datetime import datetime
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, "%d/%m/%Y").date()
        self.loai, self.danh_muc = loai, danh_muc
        self.so_tien = int(so_tien)
cac_gd = [GiaoDich("03/11/2026", "chi", "nhà ở", "3500000"),
          GiaoDich("28/10/2026", "chi", "học tập", "450000"),
          GiaoDich("05/11/2026", "chi", "ăn uống", "29000")]
nhom = {}
for gd in cac_gd:
    thang = (gd.ngay.year, gd.ngay.month)
    nhom.setdefault(thang, []).append(gd)
for thang, ds in nhom.items():
    print(thang, len(ds), "giao dịch")

KẾT QUẢ

(2026, 11) 2 giao dịch
(2026, 10) 1 giao dịch

nhom.setdefault(thang, []) trả về list của tháng đó, và tạo list rỗng trước nếu tháng chưa có trong dict, nên .append(gd) luôn có chỗ để thêm. Giao dịch ngày 03/11 và 05/11 rơi vào cùng nhóm (2026, 11). Ngày lưu là date từ bài nhập liệu, nên lấy năm và tháng không phải cắt chuỗi. Đổi "28/10/2026" thành "28/11/2026" rồi chạy lại: dòng duy nhất in (2026, 11) 3 giao dịch.

Bước 2: Tổng thu, tổng chi của một nhóm

Hàm tong() cộng số tiền của các giao dịch cùng một loại. sum() nhận một generator expression: biểu thức sinh từng số tiền thỏa điều kiện, không tạo list trung gian:

python
from datetime import datetime
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, "%d/%m/%Y").date()
        self.loai, self.danh_muc = loai, danh_muc
        self.so_tien = int(so_tien)
def tong(cac_gd, loai):
    return sum(gd.so_tien for gd in cac_gd if gd.loai == loai)
ds = [GiaoDich("01/11/2026", "thu", "lương", "12000000"),
      GiaoDich("03/11/2026", "chi", "nhà ở", "3500000"),
      GiaoDich("05/11/2026", "chi", "ăn uống", "29000")]
thu, chi = tong(ds, "thu"), tong(ds, "chi")
print(f"Tháng 11/2026: thu {thu:,} đ, chi {chi:,} đ")

KẾT QUẢ

Tháng 11/2026: thu 12,000,000 đ, chi 3,529,000 đ

Một hàm với tham số loai phục vụ cả tổng thu lẫn tổng chi, thay cho hai vòng lặp gần giống nhau. Dòng in có đúng dạng dòng tổng của chương trình cuối trang. Đổi "3500000" thành "4000000" rồi chạy lại: dòng in Tháng 11/2026: thu 12,000,000 đ, chi 4,029,000 đ.

Bước 3: Cộng chi theo danh mục và lấy top 3

Mẫu d[k] = d.get(k, 0) + x của bài đếm tần suất cộng dồn tiền chi vào từng danh mục. Sau đó sorted() xếp các cặp (danh mục, tiền) theo tiền giảm dần, và lát cắt [:3] giữ ba cặp đầu:

python
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.loai, self.danh_muc = loai, danh_muc
        self.so_tien = int(so_tien)
ds = [GiaoDich("05/11/2026", "chi", "ăn uống", "29000"),
      GiaoDich("01/11/2026", "thu", "lương", "12000000"),
      GiaoDich("03/11/2026", "chi", "nhà ở", "3500000"),
      GiaoDich("20/11/2026", "chi", "ăn uống", "1200000")]
theo_dm = {}
for gd in ds:
    if gd.loai == "chi":
        dm = gd.danh_muc
        theo_dm[dm] = theo_dm.get(dm, 0) + gd.so_tien
xep = sorted(theo_dm.items(), key=lambda c: c[1], reverse=True)
print(xep[:3])

KẾT QUẢ

[('nhà ở', 3500000), ('ăn uống', 1229000)]

Phần key=lambda c: c[1] (một lambda) cho sorted() so phần tử thứ hai của cặp, tức số tiền; thiếu nó, các cặp được xếp theo tên danh mục. Hai khoản ăn uống cộng thành một dòng 1.229.000 đ, còn khoản lương bị bỏ qua vì là khoản thu. Sổ chỉ có hai danh mục chi nên [:3] trả về hai cặp, không báo lỗi. Đổi "1200000" thành "3700000" rồi chạy lại: dòng in [('ăn uống', 3729000), ('nhà ở', 3500000)].

Bước 4: Xếp các tháng theo thứ tự thời gian

Dict giữ thứ tự thêm vào, tức thứ tự giao dịch trong file, nên chương trình in các tháng qua sorted(nhom.items()). Tuple (năm, tháng) được so năm trước, tháng sau, nên tháng 1 năm 2027 đứng sau tháng 11 năm 2026. Dưới mỗi tháng là các cặp danh mục, tiền như bước 3 trả về:

python
nhom = {(2026, 11): [("nhà ở", 3500000), ("ăn uống", 1229000)],
        (2027, 1): [("nhà ở", 3500000)],
        (2026, 10): [("học tập", 450000)]}
for (nam, thang), ds in sorted(nhom.items()):
    print(f"Tháng {thang:02d}/{nam}: {len(ds)} danh mục")
    for dm, tien in ds:
        print(f"  {dm:<9}{tien:>12,} đ")

KẾT QUẢ

Tháng 10/2026: 1 danh mục
  học tập       450,000 đ
Tháng 11/2026: 2 danh mục
  nhà ở       3,500,000 đ
  ăn uống     1,229,000 đ
Tháng 01/2027: 1 danh mục
  nhà ở       3,500,000 đ

Vòng for (nam, thang), ds in ... tách khóa thành hai biến ngay ở dòng for, và định dạng :02d in tháng 1 thành 01. Trong f-string, {dm:<9} canh tên danh mục sang trái trong 9 ký tự, {tien:>12,} canh số tiền sang phải trong 12 ký tự có dấu phẩy, nên các cột thẳng hàng. Đổi (2027, 1) thành (2025, 1) rồi chạy lại: dòng đầu in Tháng 01/2025: 1 danh mục. Ở chương trình cuối, ds là list GiaoDich, và top_danh_muc(ds) trả về các cặp này.

Bước 5: Ghép thành chương trình thống kê

Ghép bốn bước: vòng gom của bước 1 thành hàm gom_theo_thang(), hàm tong() của bước 2, phần top danh mục của bước 3 thành hàm top_danh_muc() với n=3 mặc định. Vòng in cuối duyệt các tháng theo thứ tự của bước 4:

python
import csv
from datetime import datetime
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, "%d/%m/%Y").date()
        self.loai, self.danh_muc = loai, danh_muc
        self.so_tien = int(so_tien)
dong_trong_file = ["01/11/2026,thu,lương,12000000",
                   "03/11/2026,chi,nhà ở,3500000",
                   "05/11/2026,chi,ăn uống,29000",
                   "02/01/2027,chi,nhà ở,3500000",
                   "12/11/2026,chi,đi lại,300000",
                   "20/11/2026,chi,ăn uống,1200000",
                   "28/10/2026,chi,học tập,450000"]
cac_gd = []
for ngay, loai, dm, tien in csv.reader(dong_trong_file):
    cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, dm, tien))
def gom_theo_thang(cac_gd):
    nhom = {}
    for gd in cac_gd:
        thang = (gd.ngay.year, gd.ngay.month)
        nhom.setdefault(thang, []).append(gd)
    return nhom
def tong(cac_gd, loai):
    return sum(gd.so_tien for gd in cac_gd if gd.loai == loai)
def top_danh_muc(cac_gd, n=3):
    theo_dm = {}
    for gd in cac_gd:
        if gd.loai == "chi":
            dm = gd.danh_muc
            theo_dm[dm] = theo_dm.get(dm, 0) + gd.so_tien
    xep = sorted(theo_dm.items(), key=lambda c: c[1], reverse=True)
    return xep[:n]

nhom = gom_theo_thang(cac_gd)
for (nam, thang), ds in sorted(nhom.items()):
    thu, chi = tong(ds, "thu"), tong(ds, "chi")
    print(f"Tháng {thang:02d}/{nam}: thu {thu:,} đ, chi {chi:,} đ")
    for dm, tien in top_danh_muc(ds):
        print(f"  {dm:<9}{tien:>12,} đ")

KẾT QUẢ

Tháng 10/2026: thu 0 đ, chi 450,000 đ
  học tập       450,000 đ
Tháng 11/2026: thu 12,000,000 đ, chi 5,029,000 đ
  nhà ở       3,500,000 đ
  ăn uống     1,229,000 đ
  đi lại        300,000 đ
Tháng 01/2027: thu 0 đ, chi 3,500,000 đ
  nhà ở       3,500,000 đ

Tháng 11 có bốn khoản chi nhưng chỉ ba danh mục, và ăn uống cộng hai khoản. Dòng tổng là dòng in của bước 2, hai dòng in còn lại là vòng in của bước 4. Đổi "28/10/2026,chi,học tập,450000" thành "28/11/2026,chi,học tập,450000" rồi chạy lại: chương trình chỉ in hai tháng, và dòng thứ tư in học tập 450,000 đ.

Bài tập

Tìm các tháng chi vượt ngân sách

Mở rộng chương trình trong ô: viết thân hàm thang_chi_vuot(nhom, ngan_sach). nhom là dict mà gom_theo_thang() trả về, ngan_sach là số tiền chi tối đa cho một tháng. Hàm trả về list các khóa (năm, tháng) có tổng chi lớn hơn ngan_sach, xếp theo thứ tự thời gian; tháng chi đúng bằng ngân sách không tính là vượt, và khoản thu không được cộng. Tính tổng chi bằng hàm tong() có sẵn. Không thêm hay bớt khóa nào của nhom. Dòng in cuối chương trình đã gọi sẵn hàm.

Trả về: một list.

python
import csv
from datetime import datetime
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, "%d/%m/%Y").date()
        self.loai, self.danh_muc = loai, danh_muc
        self.so_tien = int(so_tien)
dong_trong_file = ["01/11/2026,thu,lương,12000000",
                   "03/11/2026,chi,nhà ở,3500000",
                   "05/11/2026,chi,ăn uống,29000",
                   "02/01/2027,chi,nhà ở,3500000",
                   "12/11/2026,chi,đi lại,300000",
                   "20/11/2026,chi,ăn uống,1200000",
                   "28/10/2026,chi,học tập,450000"]
cac_gd = []
for ngay, loai, dm, tien in csv.reader(dong_trong_file):
    cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, dm, tien))
def gom_theo_thang(cac_gd):
    nhom = {}
    for gd in cac_gd:
        thang = (gd.ngay.year, gd.ngay.month)
        nhom.setdefault(thang, []).append(gd)
    return nhom
def tong(cac_gd, loai):
    return sum(gd.so_tien for gd in cac_gd if gd.loai == loai)
def top_danh_muc(cac_gd, n=3):
    theo_dm = {}
    for gd in cac_gd:
        if gd.loai == "chi":
            dm = gd.danh_muc
            theo_dm[dm] = theo_dm.get(dm, 0) + gd.so_tien
    xep = sorted(theo_dm.items(), key=lambda c: c[1], reverse=True)
    return xep[:n]
def thang_chi_vuot(nhom, ngan_sach):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

nhom = gom_theo_thang(cac_gd)
for (nam, thang), ds in sorted(nhom.items()):
    thu, chi = tong(ds, "thu"), tong(ds, "chi")
    print(f"Tháng {thang:02d}/{nam}: thu {thu:,} đ, chi {chi:,} đ")
    for dm, tien in top_danh_muc(ds):
        print(f"  {dm:<9}{tien:>12,} đ")
print("Chi trên 4.000.000 đ:", thang_chi_vuot(nhom, 4000000))

Thử mở rộng

Ba hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:

  • In thêm dòng Còn lại của mỗi tháng bằng tổng thu trừ tổng chi, và in số âm khi tháng đó chi nhiều hơn thu.

  • In thêm tỉ lệ của mỗi danh mục trên tổng chi tháng bằng định dạng :.1%.

  • Viết hàm thang_chi_nhieu_nhat(nhom) trả về khóa tháng có tổng chi lớn nhất bằng max() với key=.

Chủ đề

thống kê theo tháng python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập