Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

decimal và fractions trong Python: tính tiền chính xác

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 15/25 · Chương 19

Thư viện chuẩn thường dùng

  • 6 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

decimal trong Python là module có sẵn để tính số thập phân đúng như khi bạn tính trên giấy, còn fractions tính với phân số như 1/3 mà không làm tròn bước nào. Bạn cần chúng khi tính tiền chính xác: giảm giá theo phần trăm, cộng thuế, chia đều một hóa đơn cho nhiều người mà tổng vẫn khớp từng đồng.

Cần biết trước: sai số của số thực, ép kiểu bằng int() và str() và lệnh import.

Decimal tính số thập phân không sai số

Sinh tố bơ giá 45.000 đ, hôm nay giảm 30%, tức khách trả 70% giá. Tính bằng float thì số tiền lệch một chút, và int() cắt phần thập phân làm mất trọn một đồng:

python
from decimal import Decimal

print(0.7 * 45000)
print(int(0.7 * 45000))
print(Decimal("0.7") * 45000)
print(int(Decimal("0.7") * 45000))

KẾT QUẢ

31499.999999999996
31499
31500.0
31500

float lưu 0.7 bằng một số nhị phân gần đúng, nên tích là 31499.999…. Decimal("0.7") lưu đúng các chữ số bạn viết, như một tờ hóa đơn ghi tay. Decimal nhân được với int, và kết quả giữ một chữ số sau dấu chấm vì "0.7" có một chữ số như vậy. int() đổi Decimal về số nguyên khi bạn cần số đồng.

Cộng, nhân, chia với Decimal

Giá đọc từ file là chuỗi, nên đưa thẳng vào Decimal(). Hóa đơn gồm cà phê sữa, bạc xỉu và sinh tố bơ, cộng thuế 8%:

python
from decimal import Decimal

gia = [Decimal("29000"), Decimal("32000"), Decimal("45000")]
tong = sum(gia)
thue = tong * Decimal("0.08")
print(tong, thue, tong + thue)
print(Decimal("100000") / 3)

KẾT QUẢ

106000 8480.00 114480.00
33333.33333333333333333333333

Phép nhân giữ hai chữ số sau dấu chấm của 0.08, nên thue in ra 8480.00. sum() cộng được list Decimal. Phép chia không hết cho 28 chữ số có nghĩa, độ chính xác mặc định của module decimal: một hóa đơn không trả được 33333.333… đồng, nên bước tiếp theo là làm tròn.

Làm tròn tiền: quantize() và ROUND_HALF_UP

Chia 100.001 đ cho hai người, mỗi người 50.000,5 đ. round() làm tròn nửa về số chẵn nên ra 50.000 đ, khác cách làm tròn ở trường học là nửa thì làm tròn lên. quantize() làm tròn một Decimal theo số chữ số của mẫu bạn đưa, và rounding= chọn quy tắc:

python
from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP

phan = Decimal("100001") / 2
print(phan)
print(round(50000.5))
print(phan.quantize(Decimal("1")))
print(phan.quantize(Decimal("1"), rounding=ROUND_HALF_UP))
diem = Decimal("8.25")
print(diem.quantize(Decimal("0.1"), rounding=ROUND_HALF_UP))

KẾT QUẢ

50000.5
50000
50000
50001
8.3

Mẫu Decimal("1") làm tròn tới hàng đơn vị (đồng), Decimal("0.01") giữ hai chữ số sau dấu chấm. Không truyền rounding= thì quantize() cũng làm tròn nửa về số chẵn như round(). ROUND_HALF_UP đưa phần đúng bằng nửa lên số lớn hơn, như điểm 8.25 làm tròn một chữ số thành 8.3. Đổi Decimal("0.1") thành Decimal("0.01") rồi chạy lại: dòng cuối là 8.25, vì điểm đã có đúng hai chữ số sau dấu chấm.

Phân số chính xác với Fraction

Ba người góp vốn mở quầy cà phê: Hà góp 1/3, Tâm góp 1/6, Huy góp phần còn lại. Fraction(tử, mẫu) giữ nguyên phân số, tự rút gọn, và cộng trừ như trên giấy:

python
from fractions import Fraction

phan_ha = Fraction(1, 3)
phan_tam = Fraction(1, 6)
print(phan_ha + phan_tam)
print(Fraction(6, 8), Fraction("0.25"))
phan_huy = 1 - phan_ha - phan_tam
print(phan_huy, phan_huy.numerator, phan_huy.denominator)
print(phan_huy * 120000)
print(float(Fraction(1, 3)))

KẾT QUẢ

1/2
3/4 1/4
1/2 1 2
60000
0.3333333333333333

1/3 + 1/6 cho đúng 1/2, không có số lẻ nào bị làm tròn giữa chừng. Fraction(6, 8) tự rút gọn thành 3/4, .numerator và .denominator cho tử và mẫu. Fraction nhận cả chuỗi "0.25", và cũng như Decimal, Fraction(0.1) tạo từ float chép theo sai số. float() đổi phân số về số thực khi cần in gọn.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau dòng from fractions import Fraction, lệnh print(Fraction(1, 3) + Fraction(1, 6)) in ra gì?

    • 0.5
    • 2/9
    • 1/2
  2. Sau dòng from decimal import Decimal và from fractions import Fraction, những giá trị nào đúng bằng một phần mười, không sai số?

    • Decimal("0.1")
    • Decimal(0.1)
    • Fraction(1, 10)
    • Fraction(0.1)
  3. Sau dòng from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP, lệnh print(Decimal("2.5").quantize(Decimal("1"), rounding=ROUND_HALF_UP)) in ra gì?

    • 3
    • 2
    • 2.5
  4. Sau dòng from decimal import Decimal, Decimal("1.5") + 0.5 cho kết quả gì?

    • 2.0
    • Báo lỗi TypeError
    • Báo lỗi ValueError
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Chia đều hóa đơn tới từng đồng

Viết hàm chia_deu(tong, so_nguoi): tong là số đồng của hóa đơn (một int), so_nguoi từ 1 trở lên. Mỗi người, trừ người cuối, trả tong chia so_nguoi, làm tròn tới đồng theo quy tắc nửa thì lên. Người cuối trả phần còn lại, để tổng của list đúng bằng tong.

Chia bằng Decimal và làm tròn bằng quantize() với ROUND_HALF_UP. Không dùng round().

Ví dụ: chia_deu(100000, 3) trả về [33333, 33333, 33334], còn chia_deu(100001, 2) trả về [50001, 50000].

Trả về: số tiền của từng người theo thứ tự, một list các int.

python
from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP

def chia_deu(tong, so_nguoi):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Decimal("0.7") lưu đúng chữ số bạn viết, nên tiền tính bằng Decimal không lệch như float.

  • Tạo Decimal từ chuỗi; Decimal(0.7) chép theo sai số của float.

  • Decimal cộng nhân được với int, còn với float thì báo TypeError.

  • quantize(Decimal("1"), rounding=ROUND_HALF_UP) làm tròn tới đồng, nửa thì lên; mặc định là nửa về số chẵn.

  • Fraction(1, 3) giữ phân số chính xác, tự rút gọn, .numerator và .denominator cho tử và mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào nên dùng module decimal thay cho float?

Khi kết quả là tiền hay một con số phải khớp từng chữ số với sổ sách: hóa đơn, thuế, lãi tiết kiệm. Tính đo đạc, khoa học, đồ họa thì float đủ và nhanh hơn, miễn là bạn so hai số thực theo sai số cho phép.

Decimal đọc chuỗi có dấu phẩy như "29,5" được không?

Không. Decimal("29,5") báo lỗi InvalidOperation, vì module decimal chỉ hiểu dấu chấm là dấu thập phân. Đổi dấu phẩy thành dấu chấm bằng replace() trước, rồi mới đưa chuỗi vào Decimal().

Phân số Fraction trong Python dùng vào việc gì?

Fraction hợp với tỷ lệ chia phần, công thức nấu ăn nhân đôi, phép tính trên phân số mà bạn muốn kết quả là phân số. Với tiền, Decimal hợp hơn vì hóa đơn ghi số thập phân và cần làm tròn tới đồng.

Làm sao in số tiền Decimal có dấu chấm ngăn nghìn?

Đổi về int sau khi làm tròn, rồi định dạng như mọi số nguyên. Bài định dạng tiền VND hướng dẫn in 114.480 đ theo kiểu Việt Nam.

Chủ đề

decimal python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập