Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Dự án: phân tích điểm thi 200 thí sinh bằng Python

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 11/14 · Chương 9

Module, gói và môi trường

  • 9 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Dự án này phân tích điểm thi bằng Python thuần cho 200 thí sinh: chương trình tính điểm trung bình từng môn, xếp loại và đếm số thí sinh mỗi loại, rồi xếp hạng năm người cao điểm nhất. Bạn dựng nó qua năm bước, mỗi bước chạy được ngay, rồi tự thêm phần đếm phổ điểm của một môn ở cuối trang.

Cần biết trước: module random, đếm tần suất bằng dict và tách chương trình thành hàm.

Chương trình sẽ làm gì

Mỗi thí sinh có một số báo danh và điểm ba môn Toán, Văn, Anh, mỗi điểm từ 2 tới 10, lẻ tới nửa điểm. Chương trình trả lời ba câu hỏi. Điểm trung bình của từng môn là bao nhiêu? Bao nhiêu thí sinh xếp loại Giỏi (điểm trung bình ba môn từ 8), Khá (từ 6.5), Trung bình (từ 5) và Yếu? Năm thí sinh nào có điểm trung bình cao nhất? Dữ liệu là một list các dict, mỗi dict một thí sinh.

Chưa có file điểm thật, nên bước 1 sinh điểm giả bằng random với một hạt giống cố định: lần chạy nào cũng ra đúng 200 bộ điểm đó, khớp với kết quả in trên trang. Chương trình không hỏi gì người dùng, chỉ có vòng lặp, rẽ nhánh và ba hàm nhỏ. Thứ tự dựng: sinh dữ liệu, tính trung bình, xếp loại và đếm, xếp hạng, rồi ghép lại.

Bước 1: Sinh điểm giả cho 200 thí sinh

Hàm tao_thi_sinh() tạo từng thí sinh thành một dict: số báo danh như "TS001", "TS002" và một điểm cho mỗi môn trong list MON. Điểm là random.randint(4, 20) / 2, tức một số nguyên từ 4 tới 20 chia đôi, nên rơi vào các giá trị từ 2.0 tới 10.0, cách nhau 0.5.

python
import random
random.seed(2026)
MON = ["toan", "van", "anh"]

def tao_thi_sinh(so_luong):
    ds = []
    for i in range(so_luong):
        ts = {"sbd": f"TS{i + 1:03d}"}
        for mon in MON:
            ts[mon] = random.randint(4, 20) / 2
        ds.append(ts)
    return ds
thi_sinh = tao_thi_sinh(200)
print(len(thi_sinh), "thí sinh")
print(thi_sinh[0])

KẾT QUẢ

200 thí sinh
{'sbd': 'TS001', 'toan': 3.5, 'van': 7.0, 'anh': 10.0}

Phần :03d trong f-string đệm số 0 cho đủ ba chữ số, để số báo danh nào cũng dài bằng nhau. Nhờ random.seed(2026) đặt một lần ở đầu, thí sinh đầu tiên luôn có 3.5 điểm Toán. Đổi tao_thi_sinh(200) thành tao_thi_sinh(5) rồi chạy lại: dòng đầu in 5 thí sinh, còn điểm của TS001 không đổi, vì nó được sinh trước mọi thí sinh khác.

Bước 2: Điểm trung bình từng môn và từng thí sinh

Hai loại trung bình cùng một mẫu: cộng rồi chia cho số phần tử. Để dễ kiểm bằng mắt, bước này chạy trên ba thí sinh đầu của bước 1, viết sẵn.

python
MON = ["toan", "van", "anh"]
thi_sinh = [
    {"sbd": "TS001", "toan": 3.5, "van": 7.0, "anh": 10.0},
    {"sbd": "TS002", "toan": 10.0, "van": 3.5, "anh": 5.5},
    {"sbd": "TS003", "toan": 8.5, "van": 9.5, "anh": 9.0},
]
for mon in MON:
    tb_mon = sum(ts[mon] for ts in thi_sinh) / len(thi_sinh)
    print(f"Trung bình {mon}: {tb_mon:.2f}")

def diem_tb(ts):
    return sum(ts[mon] for mon in MON) / len(MON)
for ts in thi_sinh:
    tb = diem_tb(ts)
    print(ts["sbd"], f"{tb:.2f}")

KẾT QUẢ

Trung bình toan: 7.33
Trung bình van: 6.67
Trung bình anh: 8.17
TS001 6.83
TS002 6.33
TS003 9.00

sum(ts[mon] for ts in thi_sinh) là một generator expression: nó đưa điểm môn mon của từng thí sinh cho sum() mà không dựng list trung gian. Trung bình môn đi dọc theo các thí sinh, còn hàm diem_tb() đi ngang qua ba môn của một thí sinh. Chia cho len(MON) thay cho số 3 gõ thẳng, để thêm một môn vào MON là đủ.

Bước 3: Xếp loại và đếm số thí sinh mỗi loại

Hàm xep_loai() đổi một điểm trung bình thành tên loại bằng chuỗi elif, xét từ mốc cao xuống mốc thấp. Đếm thì dùng mẫu dem.get(loai, 0) + 1 của bài đếm tần suất. Bước này đếm trên bảy điểm trung bình viết sẵn, trong đó có hai điểm nằm đúng mốc 6.5 và 8.

python
def xep_loai(tb):
    if tb >= 8:
        return "Giỏi"
    elif tb >= 6.5:
        return "Khá"
    elif tb >= 5:
        return "Trung bình"
    return "Yếu"

dem = {}
for tb in [6.83, 6.33, 9.0, 6.5, 4.5, 8.0, 7.5]:
    loai = xep_loai(tb)
    dem[loai] = dem.get(loai, 0) + 1
print(dem)

KẾT QUẢ

{'Khá': 3, 'Trung bình': 1, 'Giỏi': 2, 'Yếu': 1}

Điểm 8.0 là Giỏi và 6.5 là Khá, vì mốc dùng >=. Mỗi return kết thúc hàm ngay, nên dòng return "Yếu" cuối hàm chỉ chạy khi mọi mốc đều trượt. Đổi 6.5, 4.5 thành 6.4, 4.5 rồi chạy lại: điểm 6.4 rơi xuống loại dưới và dict in 'Khá': 2, 'Trung bình': 2.

Dict dem bắt đầu rỗng, nên lần đầu gặp một loại thì khóa đó chưa có. Phương thức get() trả về 0 cho khóa thiếu thay vì báo lỗi.

Bước 4: Xếp hạng năm thí sinh cao điểm nhất

sorted() nhận một list các dict, nhưng cần được bảo so hai thí sinh bằng gì. Truyền chính hàm diem_tb cho key=: Python gọi nó cho từng thí sinh rồi xếp theo kết quả. Bước này có thêm TS004, bằng điểm TS002.

python
MON = ["toan", "van", "anh"]
thi_sinh = [
    {"sbd": "TS001", "toan": 3.5, "van": 7.0, "anh": 10.0},
    {"sbd": "TS002", "toan": 10.0, "van": 3.5, "anh": 5.5},
    {"sbd": "TS003", "toan": 8.5, "van": 9.5, "anh": 9.0},
    {"sbd": "TS004", "toan": 9.0, "van": 3.0, "anh": 7.0},
]

def diem_tb(ts):
    return sum(ts[mon] for mon in MON) / len(MON)

top_5 = sorted(thi_sinh, key=diem_tb, reverse=True)[:5]
for hang, ts in enumerate(top_5, start=1):
    print(f"{hang}. {ts['sbd']} {diem_tb(ts):.2f}")

KẾT QUẢ

1. TS003 9.00
2. TS001 6.83
3. TS002 6.33
4. TS004 6.33

reverse=True xếp từ cao xuống thấp, [:5] lấy năm người đầu; list chỉ có bốn người thì lát cắt lấy cả bốn, không báo lỗi. TS002 và TS004 bằng điểm nhau, và sorted() giữ hai người đó theo thứ tự trong list gốc, nên số báo danh nhỏ hơn đứng trước. Viết key=lambda ts: diem_tb(ts) cũng cho cùng kết quả, theo bài lambda.

Bước 5: Ghép thành chương trình hoàn chỉnh

Ghép bốn bước: hạt giống và list môn ở đầu, ba hàm, rồi phần chính tạo 200 thí sinh và in ba câu trả lời. Mọi dòng đã có ở một bước trên. Vòng lặp đếm nay đi qua thí sinh thật và tính tb bằng diem_tb() như ở bước 2.

python
import random
random.seed(2026)
MON = ["toan", "van", "anh"]

def tao_thi_sinh(so_luong):
    ds = []
    for i in range(so_luong):
        ts = {"sbd": f"TS{i + 1:03d}"}
        for mon in MON:
            ts[mon] = random.randint(4, 20) / 2
        ds.append(ts)
    return ds

def diem_tb(ts):
    return sum(ts[mon] for mon in MON) / len(MON)

def xep_loai(tb):
    if tb >= 8:
        return "Giỏi"
    elif tb >= 6.5:
        return "Khá"
    elif tb >= 5:
        return "Trung bình"
    return "Yếu"

thi_sinh = tao_thi_sinh(200)
for mon in MON:
    tb_mon = sum(ts[mon] for ts in thi_sinh) / len(thi_sinh)
    print(f"Trung bình {mon}: {tb_mon:.2f}")
dem = {}
for ts in thi_sinh:
    tb = diem_tb(ts)
    loai = xep_loai(tb)
    dem[loai] = dem.get(loai, 0) + 1
print(dem)
top_5 = sorted(thi_sinh, key=diem_tb, reverse=True)[:5]
for hang, ts in enumerate(top_5, start=1):
    print(f"{hang}. {ts['sbd']} {diem_tb(ts):.2f}")

KẾT QUẢ

Trung bình toan: 6.46
Trung bình van: 5.95
Trung bình anh: 6.17
{'Khá': 65, 'Trung bình': 69, 'Giỏi': 25, 'Yếu': 41}
1. TS030 9.50
2. TS070 9.50
3. TS016 9.17
4. TS119 9.17
5. TS003 9.00

Bốn loại cộng lại đúng 200 thí sinh. Hai cặp bằng điểm ở đầu bảng xếp hạng giữ thứ tự số báo danh, như bước 4 đã cho thấy. Đổi tao_thi_sinh(200) thành tao_thi_sinh(20) rồi chạy lại: chỉ còn 20 thí sinh, dict in {'Khá': 10, 'Trung bình': 3, 'Giỏi': 4, 'Yếu': 3} và người đứng đầu là TS016 9.17.

Muốn một kỳ thi khác, đổi 2026 trong random.seed(2026) thành số khác rồi bấm Chạy: điểm, số đếm và bảng xếp hạng đều đổi theo, còn cách tính thì giữ nguyên. Khi có file điểm thật, bạn chỉ thay hàm tao_thi_sinh() bằng một hàm đọc file; các hàm còn lại không phải sửa.

Bài tập

Đếm phổ điểm một môn

Nhà trường muốn biết điểm của một môn rải ra sao. Viết thân hàm pho_diem(ds, mon): đếm số thí sinh của list ds theo ba khoảng điểm môn mon.

  • "dưới 5": điểm nhỏ hơn 5;

  • "từ 5 đến dưới 8": điểm từ 5 tới nhỏ hơn 8;

  • "từ 8": điểm từ 8 trở lên.

Dict kết quả luôn có đủ ba khóa, kể cả khoảng không có ai. Hàm không sửa list nó nhận.

Trả về: số thí sinh của từng khoảng, một dict.

Ô code là chương trình hoàn chỉnh của bước 5 cộng hàm pho_diem chờ bạn viết thân, và hai dòng cuối đã gọi sẵn hàm cho môn Toán. Ôn lại: đếm tần suất bằng dict.

python
import random
random.seed(2026)
MON = ["toan", "van", "anh"]

def tao_thi_sinh(so_luong):
    ds = []
    for i in range(so_luong):
        ts = {"sbd": f"TS{i + 1:03d}"}
        for mon in MON:
            ts[mon] = random.randint(4, 20) / 2
        ds.append(ts)
    return ds

def diem_tb(ts):
    return sum(ts[mon] for mon in MON) / len(MON)

def xep_loai(tb):
    if tb >= 8:
        return "Giỏi"
    elif tb >= 6.5:
        return "Khá"
    elif tb >= 5:
        return "Trung bình"
    return "Yếu"

def pho_diem(ds, mon):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

thi_sinh = tao_thi_sinh(200)
for mon in MON:
    tb_mon = sum(ts[mon] for ts in thi_sinh) / len(thi_sinh)
    print(f"Trung bình {mon}: {tb_mon:.2f}")
dem = {}
for ts in thi_sinh:
    tb = diem_tb(ts)
    loai = xep_loai(tb)
    dem[loai] = dem.get(loai, 0) + 1
print(dem)
top_5 = sorted(thi_sinh, key=diem_tb, reverse=True)[:5]
for hang, ts in enumerate(top_5, start=1):
    print(f"{hang}. {ts['sbd']} {diem_tb(ts):.2f}")
pho_toan = pho_diem(thi_sinh, "toan")
print("Phổ điểm Toán:", pho_toan)

Thử mở rộng

Hai hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:

  • In thủ khoa từng môn: dùng max() với key= là một hàm lambda đọc điểm môn đó.

  • Thêm môn thứ tư vào MON, chạy lại, và xem các hàm nào phải sửa (gợi ý: không hàm nào).

Hướng thứ ba cần bài khác: đọc điểm thật từ một file CSV thay cho tao_thi_sinh(), theo bài đọc file CSV, hoặc đếm loại bằng Counter thay cho dict tự đếm.

Chủ đề

phân tích điểm thi python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập