Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Tính tổng trong Python bằng biến tích lũy: đếm, tìm max

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 3/13 · Chương 5

Vòng lặp

  • 7 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Biến tích lũy (accumulator) là một biến gom dần kết quả qua từng lượt lặp, và là cách tự tính tổng trong Python, đếm hay tìm số lớn nhất mà không cần hàm có sẵn. Bạn dùng nó khi cần một con số tóm tắt cả hóa đơn: bàn này trả bao nhiêu, có mấy ly đắt, ly nào rẻ nhất.

Cần biết trước: vòng lặp for, câu lệnh if else và None.

Ba bước của một biến tích lũy

Một biến tích lũy đi theo khuôn ba bước: tạo biến trước vòng lặp với giá trị khởi đầu, cập nhật nó trong thân vòng lặp, rồi đọc kết quả sau vòng lặp. Tổng và đếm lượt bạn đã gặp ở bài vòng lặp for. Ghép hai biến đó lại là có giá trung bình một ly.

python
hoa_don = [29000, 32000, 35000, 45000]
tong = 0
so_ly = 0
for gia in hoa_don:
    tong += gia
    so_ly += 1
trung_binh = tong / so_ly
print(f"Tổng: {tong:,} đ")
print(f"Trung bình một ly: {trung_binh:,.0f} đ")

KẾT QUẢ

Tổng: 141,000 đ
Trung bình một ly: 35,250 đ

Phép chia nằm sau vòng lặp, vì chỉ khi đi hết hóa đơn thì tong và so_ly mới đủ. Chia bên trong thân vòng lặp sẽ cho trung bình tạm của những ly đã xét. Python có sẵn sum(), max(), min() để tính tổng, tìm lớn nhất, nhỏ nhất của một list, và bài sắp xếp list dạy ba hàm đó. Tự viết vòng lặp giúp bạn làm cả những việc các hàm đó không làm, như chỉ cộng những ly thỏa một điều kiện.

Đếm có điều kiện

Quán muốn biết một bàn gọi mấy ly từ 35.000 đ trở lên. Bạn đặt câu lệnh if trong thân vòng lặp, và chỉ cập nhật biến tích lũy khi điều kiện đúng.

python
hoa_don = [29000, 35000, 45000, 32000, 35000]
so_ly_dat = 0
tien_ly_dat = 0
for gia in hoa_don:
    if gia >= 35000:
        so_ly_dat += 1
        tien_ly_dat += gia
print("Ly từ 35.000 đ:", so_ly_dat)
print(f"Tiền các ly đó: {tien_ly_dat:,} đ")

KẾT QUẢ

Ly từ 35.000 đ: 3
Tiền các ly đó: 115,000 đ

Hai dòng cộng dồn thụt vào trong thân if, nên chỉ chạy ở ba lượt có giá đạt mốc. Cụm "từ 35.000 đ" tính cả mốc, nên phép so sánh là >=. Hai ly giá đúng 35000 được đếm.

Đổi gia >= 35000 thành gia > 35000 rồi chạy lại: dòng đầu in Ly từ 35.000 đ: 1, vì chỉ còn ly sinh tố bơ.

Tìm lớn nhất, nhỏ nhất

Tìm ly đắt nhất giống một cuộc thi giữ cúp: biến dat_nhat cầm cúp, và mỗi ly đắt hơn người đang cầm thì giành lấy cúp.

python
hoa_don = [32000, 29000, 45000, 35000]
dat_nhat = 0
for gia in hoa_don:
    if gia > dat_nhat:
        dat_nhat = gia
print("Ly đắt nhất:", dat_nhat)

KẾT QUẢ

Ly đắt nhất: 45000

Ở đây biến tích lũy được gán lại bằng =, không cộng dồn. Giá trị khởi đầu 0 dùng được vì giá nào trong hóa đơn cũng lớn hơn 0, nên ly đầu tiên giành cúp ngay ở lượt đầu.

Điều kiện re_nhat is None đúng ở lượt đầu, nên ly đầu tiên được nhận dù giá bao nhiêu. Từ lượt hai, re_nhat đã có giá và vế gia < re_nhat quyết định.

python
hoa_don = [32000, 29000, 45000, 35000]
re_nhat = None
for gia in hoa_don:
    if re_nhat is None or gia < re_nhat:
        re_nhat = gia
print("Ly rẻ nhất:", re_nhat)

KẾT QUẢ

Ly rẻ nhất: 29000

Vế or không đọc gia < re_nhat khi vế trước đã đúng, nhờ vậy Python không phải so một số với None.

Nhân dồn và nối dồn chuỗi

Bốn món đồ uống xếp thành một hàng trên kệ có bao nhiêu cách xếp? Đáp số là tích 1 x 2 x 3 x 4. Biến tích bắt đầu từ 1, vì nhân với 1 không đổi gì. Bắt đầu từ 0 thì tích mãi bằng 0. Chạy từng bước để xem hai biến tích lũy lớn dần.

python
tich = 1
phep_nhan = "1"
for so in range(2, 5):
    tich *= so
    phep_nhan += f" x {so}"
print(phep_nhan, "=", tich)

KẾT QUẢ

1 x 2 x 3 x 4 = 24

Lượt đầu tich thành 2, lượt hai 6, lượt ba 24. Chuỗi phep_nhan cũng là biến tích lũy: khởi đầu là "1", mỗi lượt nối thêm một đoạn bằng +=. Giá trị khởi đầu của một biến tích lũy là giá trị không làm đổi kết quả: 0 cho tổng, 1 cho tích, chuỗi rỗng "" khi nối từ đầu.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau tich = 1 và for so in range(1, 4): tich *= so, biến tich bằng bao nhiêu?

    • 0
    • 6
    • 24
  2. Trong ví dụ đếm ly từ 35.000 đ, nếu dòng so_ly_dat += 1 thụt ngang với dòng if thì so_ly_dat đếm gì?

    • Cả năm ly trong hóa đơn
    • Chỉ những ly từ 35.000 đ
    • Python báo lỗi thụt lề
  3. Những giá trị khởi đầu nào đúng với việc của biến đó?

    • tong = 0 để cộng tổng tiền
    • tich = 0 để nhân dồn
    • re_nhat = None để tìm giá rẻ nhất
    • re_nhat = 0 để tìm giá rẻ nhất
  4. Điền phép so sánh để dat_nhat giữ giá đắt nhất: if gia ____ dat_nhat:

Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Đếm ly đắt và tìm ly rẻ nhất

Hai bàn có hóa đơn hoa_don_a và hoa_don_b. Với mỗi bàn (đuôi _a hay _b), dùng vòng lặp for để tính:

  • dem_dat_a, dem_dat_b: số ly có giá từ 35.000 đ trở lên.

  • re_nhat_a, re_nhat_b: giá của ly rẻ nhất. Starter đặt sẵn None, nghĩa là chưa xét ly nào.

Không dùng sum(), max(), min() hay len().

python
hoa_don_a = [35000, 29000, 45000, 32000, 35000]
hoa_don_b = [45000, 45000, 32000]
dem_dat_a = 0
dem_dat_b = 0
re_nhat_a = None
re_nhat_b = None
# Viết code của bạn dưới dòng này

Tóm tắt

  • Biến tích lũy được tạo trước vòng lặp, cập nhật trong thân, đọc sau vòng lặp.

  • Đếm có điều kiện đặt dòng cập nhật trong thân if bên trong vòng lặp.

  • Tìm lớn nhất, nhỏ nhất gán lại biến bằng = mỗi khi gặp giá trị vượt giá trị đang giữ.

  • Giá trị khởi đầu không được làm đổi kết quả: 0 cho tổng, 1 cho tích, None khi chưa có giá trị nào.

  • Trung bình là tổng chia số lượt, tính sau vòng lặp; chuỗi cũng nối dồn được bằng +=.

Câu hỏi thường gặp

Tìm số lớn nhất trong Python mà không dùng max() bằng cách nào?

Giữ một biến cho giá trị lớn nhất đã thấy, rồi đi qua dãy và gán lại biến mỗi khi gặp số lớn hơn. Khởi đầu bằng None khi dãy có thể chứa số âm, như cách tìm ly rẻ nhất ở trên. Khi đã học list, hàm max() của bài sắp xếp list làm việc này trong một dòng.

Biến tích lũy có phải là accumulator không?

Đúng, hai tên chỉ cùng một mẫu: một biến gom kết quả qua các lượt lặp. Tài liệu tiếng Anh hay gọi biến tổng, biến đếm và biến lớn nhất đều là accumulator. Khi biến chỉ ghi lại "đã gặp chuyện X chưa" bằng True hay False, nó có tên riêng là biến cờ.

Đếm số lần một ký tự xuất hiện trong chuỗi thì làm sao?

Đi qua chuỗi bằng for, mỗi lượt so ký tự với ký tự cần đếm và tăng biến đếm khi khớp. Bài duyệt chuỗi ngay sau bài này dùng mẫu đó cho nguyên âm và chữ số.

Vì sao trung bình in ra số thực dù tổng là số nguyên?

Vì phép chia / cho số thực, kể cả khi chia hết. Muốn in gọn, bạn định dạng bằng :,.0f trong f-string như ví dụ đầu bài. Muốn phần nguyên thì dùng //, theo bài toán tử số học.

Chủ đề

tính tổng python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập