Exception trong Python: lỗi cú pháp và ngoại lệ
Bài 1/11 · Chương 11
Lỗi và ngoại lệ
- 8 phút
- Cơ bản
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 12
Ngoại lệ trong Python (exception) là lỗi xảy ra khi chương trình đang chạy: cú pháp đúng, nhưng tới một dòng thì giá trị không dùng được và Python dừng lại. Bạn cần nhận mặt ngoại lệ khi chương trình nhận dữ liệu từ bên ngoài, như ô số lượng của một đơn hàng gõ tay, vì đó là nơi chúng xuất hiện nhiều.
Cần biết trước: ép kiểu, dict và hàm tự viết.
Lỗi cú pháp: Python dừng trước dòng đầu tiên
Trước khi chạy một file, Python đọc hết file để kiểm cú pháp. File dưới đây quên dấu hai chấm cuối dòng if:
print("Nhận đơn DH1024")
so_luong = 2
if so_luong > 0
print("Đơn hợp lệ, số lượng:", so_luong)
Dòng cuối của thông báo lỗi:
SyntaxError: expected ':'
Python gọi lỗi này là SyntaxError. Màn hình không có dòng Nhận đơn DH1024, dù lệnh print() đó đứng trước dòng sai: lỗi cú pháp bị bắt ở lượt đọc, khi chưa dòng nào chạy. Thêm dấu hai chấm thì cả chương trình chạy:
print("Nhận đơn DH1024")
so_luong = 2
if so_luong > 0:
print("Đơn hợp lệ, số lượng:", so_luong)KẾT QUẢ
Nhận đơn DH1024
Đơn hợp lệ, số lượng: 2Đổi so_luong = 2 thành so_luong = int("hai") rồi chạy lại: dòng đầu vẫn in Nhận đơn DH1024, rồi chương trình dừng với ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'hai'. Mục ngay sau giải thích vì sao lần này dòng đầu có chạy.
Ngoại lệ: lỗi xảy ra lúc chạy
Code dưới đây đúng cú pháp. Python chạy dòng 1, sang dòng 2 thì int() nhận một chuỗi không phải số:
print("Nhận đơn DH1024")
so_luong = int("hai")
print("Số lượng:", so_luong)
Dòng cuối của thông báo lỗi:
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'hai'
Python gọi lỗi này là ValueError. Lỗi xảy ra trong lúc chạy như vậy gọi là ngoại lệ (exception). Python chạy lần lượt từng dòng, gặp ngoại lệ thì dừng ngay: dòng 1 đã in, dòng 3 không bao giờ chạy. Lỗi cú pháp giống tờ đơn sai mẫu bị trả lại ngay ở quầy. Ngoại lệ giống tờ đơn đúng mẫu, nhận rồi, tới lúc làm mới thấy món ghi trên đó không có.
Phía trên dòng cuối, Python còn in vài dòng chỉ ra file, số dòng và chính dòng code gây lỗi, gọi là traceback. Bài traceback ngay sau bài này dạy đọc nó từ dưới lên.
Các ngoại lệ hay gặp
Dòng cuối của thông báo ngoại lệ mở bằng tên loại lỗi, rồi dấu hai chấm và một câu nói rõ hơn. Người mới hay gặp sáu loại dưới đây:
Ngoại lệ | Một dòng gây ra nó | Nghĩa |
|---|---|---|
| đúng kiểu nhưng giá trị không dùng được | |
| kiểu của giá trị không hợp với phép tính | |
| dict không có khóa này | |
| chỉ số vượt quá cuối list | |
| chia cho | |
| tên chưa được gán, thường do gõ sai |
Tên loại lỗi cho biết nhìn vào đâu: KeyError thì xem khóa, TypeError thì xem kiểu của từng vế. Câu sau dấu hai chấm cho biết giá trị cụ thể. Mở file không có cũng là một ngoại lệ, FileNotFoundError, mà bài mở file đã gặp.
Kiểm tra trước để tránh ngoại lệ
Biết dòng nào có thể gây ngoại lệ nào, bạn kiểm điều kiện trước khi chạy dòng đó. Với khóa có thể thiếu, hỏi dict bằng in:
gia = {"cà phê sữa": 29000, "bạc xỉu": 32000, "trà đào": 35000}
mon = "sinh tố bơ"
if mon in gia:
print(mon, gia[mon])
else:
print("Menu chưa có món", mon)KẾT QUẢ
Menu chưa có món sinh tố bơVới chuỗi sắp đưa vào int(), phương thức isdigit() cho biết chuỗi có toàn chữ số hay không. Chuỗi rỗng cho False, nên nó cũng được chặn:
for so_luong in ["2", "hai", ""]:
if so_luong.isdigit():
print("Số lượng:", int(so_luong))
else:
print(f"Không phải số: '{so_luong}'")KẾT QUẢ
Số lượng: 2
Không phải số: 'hai'
Không phải số: ''Phép chia cho len() của một list rỗng gây ZeroDivisionError, nên kiểm list có phần tử trước khi chia:
hoa_don = []
if len(hoa_don) > 0:
print("Giá trung bình:", sum(hoa_don) / len(hoa_don))
else:
print("Hóa đơn chưa có món nào")KẾT QUẢ
Hóa đơn chưa có món nàoCó chuỗi isdigit() cho True mà int() vẫn báo ValueError: chữ số mũ "²". Phương thức isdecimal() chỉ nhận chữ số thập phân, loại mà int() đổi được, nên bài tập cuối bài dùng nó.
Kiểm trước không chặn được hết: int(" 3") chạy được dù " 3".isdecimal() là False. Khi đó bạn để Python thử rồi bắt ngoại lệ, cách mà bài try except dạy.
Kiểm tra nhanh
Một file có dòng đầu
print("Nhận đơn DH1024"), dòng thứ ba làif so_luong > 0thiếu dấu hai chấm. Chạy file thì màn hình hiện gì?- Dòng
Nhận đơn DH1024, rồi thông báo lỗi - Chỉ thông báo lỗi cú pháp, không dòng nào được in
- Không có gì, vì Python bỏ qua dòng sai
- Dòng
int("2.5")báo lỗi gì?- Báo lỗi
ValueError - Báo lỗi
TypeError - lỗi cú pháp
- Báo lỗi
Với
gia = {"cà phê sữa": 29000},gia["Cà phê sữa"]báo lỗi gì?- Báo lỗi
NameError - Báo lỗi
ValueError - Báo lỗi
KeyError
- Báo lỗi
Biết
mon_da_goi = ["bạc xỉu", "trà đào"], những dòng nào gây ngoại lệ lúc chạy?print(mon_da_goi[2])print("Tổng: " + 61000)print("2" * 3)print(len(mon_da_goi))
Bài tập
Tính tiền một món của đơn gõ tay
Ở đơn hàng gõ tay, người bán gõ tên món và số lượng; số lượng là một chuỗi. Viết thân hàm tien_mon(gia, mon, so_luong): gia là dict từ tên món tới giá, mon là tên món, so_luong là chuỗi vừa gõ. Hàm trả về giá của món nhân với số lượng, và trả về 0 thay vì để Python báo ngoại lệ khi:
monkhông có tronggia;so_luongkhông phải chuỗi toàn chữ số: rỗng, có chữ cái, dấu cách, dấu chấm, dấu cộng, dấu trừ hay chữ số mũ như².
Trả về: số tiền, một int.
Hàm không sửa dict gia.
def tien_mon(gia, mon, so_luong):
pass # Viết thân hàm thay cho dòng nàyTóm tắt
Lỗi cú pháp bị phát hiện khi Python đọc file, trước khi dòng nào chạy.
Ngoại lệ (exception) xảy ra lúc chạy: các dòng phía trên đã chạy, dòng gây lỗi và các dòng sau thì không.
Dòng cuối của thông báo mở bằng tên loại lỗi, rồi một câu nói rõ giá trị gây lỗi.
Sáu loại hay gặp:
ValueError,TypeError,KeyError,IndexError,ZeroDivisionError,NameError.Kiểm trước bằng
in,isdigit(),isdecimal()haylen()tránh được nhiều ngoại lệ; không có ngoại lệ chưa chắc là đúng ý.
Câu hỏi thường gặp
Trong Python, exception là gì và lỗi nào cũng là exception sao?
Exception, tiếng Việt là ngoại lệ, là lỗi Python gặp trong lúc chạy và làm chương trình dừng nếu không ai xử lý. Lỗi cú pháp thì Python báo trước khi chạy, dưới tên SyntaxError. Còn phép tính sai ý bạn, như "2" * 3, Python vẫn chạy được nên không có thông báo nào.
Các loại lỗi trong Python gồm những gì?
Hai nhóm lớn: lỗi cú pháp, và ngoại lệ lúc chạy. Python có sẵn vài chục lớp ngoại lệ, xếp thành một cây, ví dụ KeyError và IndexError chung một nhánh. Người mới gặp nhiều nhất sáu loại trong bảng của bài; bảng đầy đủ nằm ở trang các ngoại lệ có sẵn.
Gặp lỗi Python thì nên đọc gì trước?
Đọc dòng cuối của thông báo: tên loại lỗi cho biết nhìn vào đâu, câu sau dấu hai chấm cho biết giá trị nào gây lỗi. Sau đó đọc các dòng phía trên để biết lỗi ở file nào, dòng nào. Cách đọc từng dòng nằm ở bài traceback.
Có cách nào để chương trình không dừng khi gặp ngoại lệ không?
Có. Bọc dòng có thể lỗi trong try, rồi viết cách xử lý trong except, chẳng hạn báo người dùng nhập lại. Bài try except dạy cách này và cách chọn đúng loại ngoại lệ để bắt.
Chủ đề
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.