Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Exception trong Python: lỗi cú pháp và ngoại lệ

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 1/11 · Chương 11

Lỗi và ngoại lệ

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Ngoại lệ trong Python (exception) là lỗi xảy ra khi chương trình đang chạy: cú pháp đúng, nhưng tới một dòng thì giá trị không dùng được và Python dừng lại. Bạn cần nhận mặt ngoại lệ khi chương trình nhận dữ liệu từ bên ngoài, như ô số lượng của một đơn hàng gõ tay, vì đó là nơi chúng xuất hiện nhiều.

Cần biết trước: ép kiểu, dict và hàm tự viết.

Lỗi cú pháp: Python dừng trước dòng đầu tiên

Trước khi chạy một file, Python đọc hết file để kiểm cú pháp. File dưới đây quên dấu hai chấm cuối dòng if:

python
print("Nhận đơn DH1024")
so_luong = 2
if so_luong > 0
    print("Đơn hợp lệ, số lượng:", so_luong)

Dòng cuối của thông báo lỗi:

text
SyntaxError: expected ':'

Python gọi lỗi này là SyntaxError. Màn hình không có dòng Nhận đơn DH1024, dù lệnh print() đó đứng trước dòng sai: lỗi cú pháp bị bắt ở lượt đọc, khi chưa dòng nào chạy. Thêm dấu hai chấm thì cả chương trình chạy:

python
print("Nhận đơn DH1024")
so_luong = 2
if so_luong > 0:
    print("Đơn hợp lệ, số lượng:", so_luong)

KẾT QUẢ

Nhận đơn DH1024
Đơn hợp lệ, số lượng: 2

Đổi so_luong = 2 thành so_luong = int("hai") rồi chạy lại: dòng đầu vẫn in Nhận đơn DH1024, rồi chương trình dừng với ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'hai'. Mục ngay sau giải thích vì sao lần này dòng đầu có chạy.

Ngoại lệ: lỗi xảy ra lúc chạy

Code dưới đây đúng cú pháp. Python chạy dòng 1, sang dòng 2 thì int() nhận một chuỗi không phải số:

python
print("Nhận đơn DH1024")
so_luong = int("hai")
print("Số lượng:", so_luong)

Dòng cuối của thông báo lỗi:

text
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'hai'

Python gọi lỗi này là ValueError. Lỗi xảy ra trong lúc chạy như vậy gọi là ngoại lệ (exception). Python chạy lần lượt từng dòng, gặp ngoại lệ thì dừng ngay: dòng 1 đã in, dòng 3 không bao giờ chạy. Lỗi cú pháp giống tờ đơn sai mẫu bị trả lại ngay ở quầy. Ngoại lệ giống tờ đơn đúng mẫu, nhận rồi, tới lúc làm mới thấy món ghi trên đó không có.

Phía trên dòng cuối, Python còn in vài dòng chỉ ra file, số dòng và chính dòng code gây lỗi, gọi là traceback. Bài traceback ngay sau bài này dạy đọc nó từ dưới lên.

Các ngoại lệ hay gặp

Dòng cuối của thông báo ngoại lệ mở bằng tên loại lỗi, rồi dấu hai chấm và một câu nói rõ hơn. Người mới hay gặp sáu loại dưới đây:

Ngoại lệ

Một dòng gây ra nó

Nghĩa

ValueError

int("hai")

đúng kiểu nhưng giá trị không dùng được

TypeError

"Tổng: " + 61000

kiểu của giá trị không hợp với phép tính

KeyError

gia["sinh tố bơ"]

dict không có khóa này

IndexError

mon_da_goi[3] khi list có ba món

chỉ số vượt quá cuối list

ZeroDivisionError

tong_tien / 0

chia cho 0

NameError

tong_tein khi biến tên tong_tien

tên chưa được gán, thường do gõ sai

Tên loại lỗi cho biết nhìn vào đâu: KeyError thì xem khóa, TypeError thì xem kiểu của từng vế. Câu sau dấu hai chấm cho biết giá trị cụ thể. Mở file không có cũng là một ngoại lệ, FileNotFoundError, mà bài mở file đã gặp.

Kiểm tra trước để tránh ngoại lệ

Biết dòng nào có thể gây ngoại lệ nào, bạn kiểm điều kiện trước khi chạy dòng đó. Với khóa có thể thiếu, hỏi dict bằng in:

python
gia = {"cà phê sữa": 29000, "bạc xỉu": 32000, "trà đào": 35000}
mon = "sinh tố bơ"
if mon in gia:
    print(mon, gia[mon])
else:
    print("Menu chưa có món", mon)

KẾT QUẢ

Menu chưa có món sinh tố bơ

Với chuỗi sắp đưa vào int(), phương thức isdigit() cho biết chuỗi có toàn chữ số hay không. Chuỗi rỗng cho False, nên nó cũng được chặn:

python
for so_luong in ["2", "hai", ""]:
    if so_luong.isdigit():
        print("Số lượng:", int(so_luong))
    else:
        print(f"Không phải số: '{so_luong}'")

KẾT QUẢ

Số lượng: 2
Không phải số: 'hai'
Không phải số: ''

Phép chia cho len() của một list rỗng gây ZeroDivisionError, nên kiểm list có phần tử trước khi chia:

python
hoa_don = []
if len(hoa_don) > 0:
    print("Giá trung bình:", sum(hoa_don) / len(hoa_don))
else:
    print("Hóa đơn chưa có món nào")

KẾT QUẢ

Hóa đơn chưa có món nào

Có chuỗi isdigit() cho True mà int() vẫn báo ValueError: chữ số mũ "²". Phương thức isdecimal() chỉ nhận chữ số thập phân, loại mà int() đổi được, nên bài tập cuối bài dùng nó.

Kiểm trước không chặn được hết: int(" 3") chạy được dù " 3".isdecimal() là False. Khi đó bạn để Python thử rồi bắt ngoại lệ, cách mà bài try except dạy.

Kiểm tra nhanh

  1. Một file có dòng đầu print("Nhận đơn DH1024"), dòng thứ ba là if so_luong > 0 thiếu dấu hai chấm. Chạy file thì màn hình hiện gì?

    • Dòng Nhận đơn DH1024, rồi thông báo lỗi
    • Chỉ thông báo lỗi cú pháp, không dòng nào được in
    • Không có gì, vì Python bỏ qua dòng sai
  2. int("2.5") báo lỗi gì?

    • Báo lỗi ValueError
    • Báo lỗi TypeError
    • lỗi cú pháp
  3. Với gia = {"cà phê sữa": 29000}, gia["Cà phê sữa"] báo lỗi gì?

    • Báo lỗi NameError
    • Báo lỗi ValueError
    • Báo lỗi KeyError
  4. Biết mon_da_goi = ["bạc xỉu", "trà đào"], những dòng nào gây ngoại lệ lúc chạy?

    • print(mon_da_goi[2])
    • print("Tổng: " + 61000)
    • print("2" * 3)
    • print(len(mon_da_goi))
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính tiền một món của đơn gõ tay

Ở đơn hàng gõ tay, người bán gõ tên món và số lượng; số lượng là một chuỗi. Viết thân hàm tien_mon(gia, mon, so_luong): gia là dict từ tên món tới giá, mon là tên món, so_luong là chuỗi vừa gõ. Hàm trả về giá của món nhân với số lượng, và trả về 0 thay vì để Python báo ngoại lệ khi:

  • mon không có trong gia;

  • so_luong không phải chuỗi toàn chữ số: rỗng, có chữ cái, dấu cách, dấu chấm, dấu cộng, dấu trừ hay chữ số mũ như ².

Trả về: số tiền, một int.

Hàm không sửa dict gia.

python
def tien_mon(gia, mon, so_luong):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Lỗi cú pháp bị phát hiện khi Python đọc file, trước khi dòng nào chạy.

  • Ngoại lệ (exception) xảy ra lúc chạy: các dòng phía trên đã chạy, dòng gây lỗi và các dòng sau thì không.

  • Dòng cuối của thông báo mở bằng tên loại lỗi, rồi một câu nói rõ giá trị gây lỗi.

  • Sáu loại hay gặp: ValueError, TypeError, KeyError, IndexError, ZeroDivisionError, NameError.

  • Kiểm trước bằng in, isdigit(), isdecimal() hay len() tránh được nhiều ngoại lệ; không có ngoại lệ chưa chắc là đúng ý.

Câu hỏi thường gặp

Trong Python, exception là gì và lỗi nào cũng là exception sao?

Exception, tiếng Việt là ngoại lệ, là lỗi Python gặp trong lúc chạy và làm chương trình dừng nếu không ai xử lý. Lỗi cú pháp thì Python báo trước khi chạy, dưới tên SyntaxError. Còn phép tính sai ý bạn, như "2" * 3, Python vẫn chạy được nên không có thông báo nào.

Các loại lỗi trong Python gồm những gì?

Hai nhóm lớn: lỗi cú pháp, và ngoại lệ lúc chạy. Python có sẵn vài chục lớp ngoại lệ, xếp thành một cây, ví dụ KeyError và IndexError chung một nhánh. Người mới gặp nhiều nhất sáu loại trong bảng của bài; bảng đầy đủ nằm ở trang các ngoại lệ có sẵn.

Gặp lỗi Python thì nên đọc gì trước?

Đọc dòng cuối của thông báo: tên loại lỗi cho biết nhìn vào đâu, câu sau dấu hai chấm cho biết giá trị nào gây lỗi. Sau đó đọc các dòng phía trên để biết lỗi ở file nào, dòng nào. Cách đọc từng dòng nằm ở bài traceback.

Có cách nào để chương trình không dừng khi gặp ngoại lệ không?

Có. Bọc dòng có thể lỗi trong try, rồi viết cách xử lý trong except, chẳng hạn báo người dùng nhập lại. Bài try except dạy cách này và cách chọn đúng loại ngoại lệ để bắt.

Chủ đề

exception python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập