Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Sổ chi tiêu hoàn chỉnh: dispatch table trong Python

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 6/6 · Chương 18

Dự án sổ chi tiêu

  • 11 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Trang này hoàn thiện sổ chi tiêu bằng dispatch table Python: một dict nối mỗi lựa chọn menu với hàm xử lý nó, thay cho chuỗi if, elif của bài menu. Bạn đi qua năm bước rồi ghép thành chương trình menu ở bước sáu, kèm file hoàn chỉnh của cả dự án. Cuối trang, bạn tự viết hàm chạy một list lựa chọn qua dispatch table.

Cần biết trước: dictionary, hàm bậc cao và module.

Chương trình sẽ làm gì

Chương trình nhận vào các lựa chọn menu của Trần Thu Hà và các giao dịch Hà gõ. Mỗi lựa chọn được tra trong dict CHUC_NANG: có thì gọi hàm tương ứng (thêm, xem, thống kê), không có thì gọi hàm báo lựa chọn sai, còn 0 thì chào và dừng. Chương trình đưa ra những gì từng hàm in. Nó có một vòng lặp và hai phép rẽ nhánh, ít hơn bài menu, vì phần chọn việc nằm trong dict.

Mang sang: hàm nhap() của bài menu và class GiaoDich rút gọn của bài lưu CSV, cùng ba hàm thêm, xem, thống kê ở bản ngắn để chương trình chạy được trên trang vừa một khối. Cuối bước sáu là file so_chi_tieu.py ghép đủ năm bài, với bàn phím và file CSV thật, để chạy trên máy của bạn. Thứ tự dựng: hàm trong dict, lựa chọn sai, vòng menu, module, kiểm thử, rồi ghép lại.

Bước 1: Hàm cũng là một giá trị

Tên hàm không kèm dấu ngoặc là chính hàm đó, một giá trị như số hay chuỗi. Nó được cất vào dict, lấy ra rồi mới gọi bằng ():

python
def xem():
    print("Xem các giao dịch")

def thong_ke():
    print("Thống kê tháng này")

chuc_nang = {"2": xem, "3": thong_ke}
ham = chuc_nang["3"]
print(ham.__name__)
ham()
chuc_nang["2"]()

KẾT QUẢ

thong_ke
Thống kê tháng này
Xem các giao dịch

chuc_nang["3"] trả về hàm thong_ke mà chưa chạy nó; dấu () sau mới chạy. Dòng cuối làm hai việc trên một dòng: tra dict, rồi gọi hàm vừa tra được. Một dict như vậy, khóa là lựa chọn, giá trị là hàm xử lý, gọi là dispatch table (bảng điều phối). Đổi chuc_nang["3"] thành chuc_nang["2"] rồi chạy lại: dòng đầu in xem.

Bước 2: Lựa chọn sai đi tới một hàm mặc định

chuc_nang["9"] báo KeyError vì dict không có khóa "9". get() nhận giá trị mặc định ở đối số thứ hai, nên get(chon, sai_lua_chon) trả về một hàm gọi được dù khóa có hay không:

python
def xem():
    print("Xem các giao dịch")

def sai_lua_chon():
    print("Không có lựa chọn này")

chuc_nang = {"2": xem}
for chon in ["2", "9", "2"]:
    chuc_nang.get(chon, sai_lua_chon)()

KẾT QUẢ

Xem các giao dịch
Không có lựa chọn này
Xem các giao dịch

Hàm mặc định thay cho nhánh else của bài menu: lựa chọn nào không có trong dict đều tới đó. Đổi "9" thành "2" rồi chạy lại: cả ba dòng in Xem các giao dịch.

Bước 3: Vòng menu gọi hàm qua dict

Vòng while True của bài menu chỉ còn một phép so, cho lượt thoát. Các lựa chọn khác đi qua một dòng tra dict:

python
cac_luot = ["3", "7", "2", "0"]
def nhap(loi_nhac):
    gia_tri = cac_luot.pop(0)
    print(loi_nhac + gia_tri)
    return gia_tri.strip()
def xem():
    print("  Xem các giao dịch")
def thong_ke():
    print("  Thống kê tháng này")
CHUC_NANG = {"2": xem, "3": thong_ke}
while True:
    chon = nhap("Chọn: ")
    if chon == "0":
        break
    CHUC_NANG.get(chon, lambda: print("  Không có lựa chọn này"))()

KẾT QUẢ

Chọn: 3
  Thống kê tháng này
Chọn: 7
  Không có lựa chọn này
Chọn: 2
  Xem các giao dịch
Chọn: 0

Hàm mặc định ở đây là một lambda viết ngay trong lời gọi get(). Thêm một chức năng chỉ cần một hàm mới và một cặp trong dict, vòng lặp không đổi; chuỗi if, elif thì dài thêm một nhánh cho mỗi chức năng. Đổi "7" thành "3" rồi chạy lại: dòng thứ tư in Thống kê tháng này.

Bước 4: Tách thành module và chặn phần chạy

Trên máy của bạn, cả chương trình nằm trong một file so_chi_tieu.py. Phần chạy menu đặt dưới if __name__ == "__main__":, nên file khác import so_chi_tieu để dùng các hàm mà menu không tự chạy. Ví dụ dưới ghi một file module nhỏ rồi import nó ngay trong cùng lần chạy:

python
from pathlib import Path
Path("so_chi_tieu.py").write_text(
    'def tong_chi(cac_so):\n'
    '    return sum(cac_so)\n'
    'if __name__ == "__main__":\n'
    '    print("Chạy menu")\n', encoding="utf-8")
import so_chi_tieu
print(so_chi_tieu.tong_chi([29000, 300000]))
print(so_chi_tieu.__name__)

KẾT QUẢ

329000
so_chi_tieu

Lúc import, __name__ của module là tên file, so_chi_tieu, nên dòng print("Chạy menu") không chạy. Chạy thẳng file bằng python so_chi_tieu.py thì __name__ là "__main__" và menu chạy. Đổi [29000, 300000] thành [29000, 300000, 3500000] rồi chạy lại: dòng đầu in 3829000.

Bước 5: Kiểm thử các hàm bằng unittest

Một file kiểm thử import các hàm của module rồi kiểm từng hàm với dữ liệu đã biết đáp số, như bài unittest. Lưu file dưới thành test_so_chi_tieu.py, cạnh so_chi_tieu.py, file hoàn chỉnh ở cuối bước sáu:

python
import unittest

from so_chi_tieu import GiaoDich, gom_theo_thang, top_danh_muc


class TestSoChiTieu(unittest.TestCase):
    def test_giao_dich_hop_le(self):
        gd = GiaoDich("05/11/2026", " Chi", "Ăn uống", "29000")
        self.assertEqual(gd.loai, "chi")
        self.assertEqual(gd.danh_muc, "ăn uống")
        self.assertEqual(gd.so_tien, 29000)

    def test_ngay_khong_co_that(self):
        with self.assertRaises(ValueError):
            GiaoDich("31/11/2026", "chi", "đi lại", "300000")

    def test_top_danh_muc(self):
        ds = [GiaoDich("03/11/2026", "chi", "nhà ở", "3500000"),
              GiaoDich("05/11/2026", "chi", "ăn uống", "29000"),
              GiaoDich("20/11/2026", "chi", "ăn uống", "1200000")]
        self.assertEqual(top_danh_muc(ds, 1), [("nhà ở", 3500000)])
        self.assertEqual(list(gom_theo_thang(ds)), [(2026, 11)])

assertRaises kiểm rằng ngày 31/11 bị từ chối bằng ValueError. Chạy cả bộ kiểm thử trong thư mục chứa hai file. Windows (PowerShell):

bash
python -m unittest

macOS/Linux:

bash
python3 -m unittest

KẾT QUẢ

...
----------------------------------------------------------------------
Ran 3 tests in 0.003s

OK

Mỗi dấu chấm là một phép kiểm qua. Thời gian chạy trên máy của bạn sẽ khác. Sửa một hàm xong, chạy lại lệnh này để biết ba phần cũ vẫn đúng. Lệnh tự tìm các file có tên bắt đầu bằng test trong thư mục, nên file kiểm thử phải mang tên như test_so_chi_tieu.py, và lệnh không cần ghi tên file.

Bước 6: Ghép chương trình menu hoàn chỉnh

Ghép năm bước: nhap() và GiaoDich mang sang, ba hàm chức năng, hàm báo lựa chọn sai của bước 2, dict CHUC_NANG, rồi vòng menu của bước 3 với phép bỏ qua dòng trống của bài menu:

python
from datetime import datetime
cac_luot = ["1", "05/11/2026, chi, ăn uống, 29000", "2", "3", "",
            "9", "0"]
cac_gd = []
def nhap(loi_nhac):
    gia_tri = cac_luot.pop(0)
    print(loi_nhac + gia_tri)
    return gia_tri.strip()
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, "%d/%m/%Y").date()
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        self.so_tien = int(so_tien)

def them():
    ngay, loai, dm, tien = nhap("Giao dịch: ").split(",")
    cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, dm, tien))
def xem():
    for gd in cac_gd:
        ngay = gd.ngay.strftime("%d/%m/%Y")
        print(f"  {ngay} {gd.danh_muc} {gd.so_tien:,} đ")
def thong_ke():
    chi = sum(gd.so_tien for gd in cac_gd if gd.loai == "chi")
    print(f"  Tổng chi: {chi:,} đ")
def sai_lua_chon():
    print("  Không có lựa chọn này")

CHUC_NANG = {"1": them, "2": xem, "3": thong_ke}
print("1. Thêm  2. Xem  3. Thống kê  0. Thoát")
while True:
    chon = nhap("Chọn: ")
    if not chon:
        continue
    if chon == "0":
        print("Tạm biệt!")
        break
    CHUC_NANG.get(chon, sai_lua_chon)()

KẾT QUẢ

1. Thêm  2. Xem  3. Thống kê  0. Thoát
Chọn: 1
Giao dịch: 05/11/2026, chi, ăn uống, 29000
Chọn: 2
  05/11/2026 ăn uống 29,000 đ
Chọn: 3
  Tổng chi: 29,000 đ
Chọn: 
Chọn: 9
  Không có lựa chọn này
Chọn: 0
Tạm biệt!

Ba hàm them(), xem(), thong_ke() không nhận tham số, vì get() trả về hàm nào thì vòng lặp gọi hàm đó theo cùng một cách, (). Chúng dùng chung list cac_gd ở cấp ngoài cùng. them() là phần tách dòng của bài nhập giao dịch, chưa có vòng hỏi lại, thong_ke() là thân hàm tong() của bài thống kê, còn xem() in mỗi giao dịch một dòng ngày, danh mục, số tiền. Đổi "9" thành "2" rồi chạy lại: dòng Không có lựa chọn này biến mất, và dòng thứ mười in 05/11/2026 ăn uống 29,000 đ.

Dưới đây là file hoàn chỉnh của cả dự án, để chạy trên máy của bạn. File ghép các phần của năm bài: GiaoDich đầy đủ phép kiểm và nhap_giao_dich() của bài 2, SoChiTieu của bài 3, ba hàm thống kê của bài 4, dispatch table của bài này. nhap() gọi input() thật, và sổ được lưu vào so_chi_tieu.csv cạnh file. Ba hàm chức năng nằm trong hàm chay(so), nên chúng dùng được so mà không cần biến toàn cục: đó là closure.

python
import csv
from datetime import datetime
from pathlib import Path

NGAY = "%d/%m/%Y"
TEN_FILE = "so_chi_tieu.csv"


class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        ngay, so_tien = ngay.strip(), so_tien.strip()
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        try:
            self.ngay = datetime.strptime(ngay, NGAY).date()
        except ValueError:
            raise ValueError(f"ngày {ngay!r} không hợp lệ")
        if self.loai not in ["thu", "chi"]:
            raise ValueError(f"loại {self.loai!r} không hợp lệ")
        if not self.danh_muc:
            raise ValueError("thiếu danh mục")
        try:
            self.so_tien = int(so_tien)
        except ValueError:
            raise ValueError(f"số tiền {so_tien!r} không phải số")
        if self.so_tien <= 0:
            raise ValueError("số tiền phải lớn hơn 0")

    def __str__(self):
        ngay = self.ngay.strftime(NGAY)
        tien = f"{self.so_tien:,} đ"
        return f"{ngay} {self.loai} {tien} {self.danh_muc}"

    def thanh_dong(self):
        ngay = self.ngay.strftime(NGAY)
        return [ngay, self.loai, self.danh_muc, self.so_tien]


class SoChiTieu:
    def __init__(self, ten_file):
        self.tep, self.cac_gd = Path(ten_file), []
        if self.tep.exists():
            with open(self.tep, encoding="utf-8", newline="") as f:
                for dong in csv.reader(f):
                    try:
                        ngay, loai, dm, tien = dong
                        gd = GiaoDich(ngay, loai, dm, tien)
                    except ValueError:
                        print("Bỏ qua dòng hỏng:", dong)
                        continue
                    self.cac_gd.append(gd)

    def luu(self):
        with open(self.tep, "w", encoding="utf-8", newline="") as f:
            ghi = csv.writer(f)
            for gd in self.cac_gd:
                ghi.writerow(gd.thanh_dong())

    def them(self, gd):
        self.cac_gd.append(gd)
        self.luu()


def gom_theo_thang(cac_gd):
    nhom = {}
    for gd in cac_gd:
        thang = (gd.ngay.year, gd.ngay.month)
        nhom.setdefault(thang, []).append(gd)
    return nhom


def tong(cac_gd, loai):
    return sum(gd.so_tien for gd in cac_gd if gd.loai == loai)


def top_danh_muc(cac_gd, n=3):
    theo_dm = {}
    for gd in cac_gd:
        if gd.loai == "chi":
            dm = gd.danh_muc
            theo_dm[dm] = theo_dm.get(dm, 0) + gd.so_tien
    xep = sorted(theo_dm.items(), key=lambda c: c[1], reverse=True)
    return xep[:n]


def nhap(loi_nhac):
    return input(loi_nhac).strip()


def nhap_giao_dich():
    while True:
        dong = nhap("Giao dịch (ngày, loại, danh mục, số tiền): ")
        try:
            ngay, loai, danh_muc, so_tien = dong.split(",")
            return GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien)
        except ValueError as loi:
            print("  Bỏ qua:", loi)


def chay(so):
    def them():
        so.them(nhap_giao_dich())
        print("  Đã lưu.")

    def xem():
        for i, gd in enumerate(so.cac_gd, 1):
            print(f"  {i}. {gd}")

    def thong_ke():
        nhom = gom_theo_thang(so.cac_gd)
        for (nam, thang), ds in sorted(nhom.items()):
            thu, chi = tong(ds, "thu"), tong(ds, "chi")
            print(f"Tháng {thang:02d}/{nam}: thu {thu:,} đ, "
                  f"chi {chi:,} đ")
            for dm, tien in top_danh_muc(ds):
                print(f"  {dm:<9}{tien:>12,} đ")

    def sai_lua_chon():
        print("  Không có lựa chọn này")

    chuc_nang = {"1": them, "2": xem, "3": thong_ke}
    print("=== SỔ CHI TIÊU ===")
    print("1. Thêm  2. Xem  3. Thống kê  0. Thoát")
    while True:
        chon = nhap("Chọn: ")
        if not chon:
            continue
        if chon == "0":
            print("Tạm biệt!")
            break
        chuc_nang.get(chon, sai_lua_chon)()


if __name__ == "__main__":
    chay(SoChiTieu(TEN_FILE))

Chạy file trong thư mục chứa nó. Windows (PowerShell):

bash
python so_chi_tieu.py

macOS/Linux:

bash
python3 so_chi_tieu.py

Thêm một giao dịch, thoát bằng 0, rồi chạy lại và chọn 2: giao dịch vẫn còn, vì nó đã nằm trong file CSV. Dán file vào ô chạy được trên trang thì chạy được với các dòng gõ sẵn trong ô Dữ liệu nhập, nhưng file CSV mất sau mỗi lần chạy, vì mỗi lần chạy bắt đầu trong một thư mục trống. Dòng bị bỏ qua không vào cac_gd, nên lần luu() sau xóa nó khỏi file: sửa file trước khi thêm giao dịch mới.

Bài tập

Chạy một list lựa chọn qua dispatch table

Mở rộng chương trình trong ô: viết thân hàm chay_cac_luot(bang, cac_lua_chon). bang là một dispatch table bất kỳ: khóa là chuỗi, giá trị là hàm không tham số. cac_lua_chon là list lựa chọn dạng chuỗi. Hàm đọc từng lựa chọn sau khi bỏ dấu cách thừa: lựa chọn trống thì bỏ qua, "0" thì dừng, lựa chọn có trong bang thì gọi hàm của nó, lựa chọn khác thì đếm là sai. Hàm trả về số lựa chọn sai. Khóa của bang có thể là bất kỳ chuỗi nào, không chỉ "1", "2", "3". Không lấy phần tử nào ra khỏi cac_lua_chon. Dòng in cuối chương trình đã gọi sẵn hàm.

Trả về: một int.

python
from datetime import datetime
cac_luot = ["1", "05/11/2026, chi, ăn uống, 29000", "2", "3", "",
            "9", "0"]
cac_gd = []
def nhap(loi_nhac):
    gia_tri = cac_luot.pop(0)
    print(loi_nhac + gia_tri)
    return gia_tri.strip()
class GiaoDich:
    def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
        self.ngay = datetime.strptime(ngay, "%d/%m/%Y").date()
        self.loai = loai.strip().lower()
        self.danh_muc = danh_muc.strip().lower()
        self.so_tien = int(so_tien)

def them():
    ngay, loai, dm, tien = nhap("Giao dịch: ").split(",")
    cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, dm, tien))
def xem():
    for gd in cac_gd:
        ngay = gd.ngay.strftime("%d/%m/%Y")
        print(f"  {ngay} {gd.danh_muc} {gd.so_tien:,} đ")
def thong_ke():
    chi = sum(gd.so_tien for gd in cac_gd if gd.loai == "chi")
    print(f"  Tổng chi: {chi:,} đ")
def sai_lua_chon():
    print("  Không có lựa chọn này")
def chay_cac_luot(bang, cac_lua_chon):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

CHUC_NANG = {"1": them, "2": xem, "3": thong_ke}
print("1. Thêm  2. Xem  3. Thống kê  0. Thoát")
while True:
    chon = nhap("Chọn: ")
    if not chon:
        continue
    if chon == "0":
        print("Tạm biệt!")
        break
    CHUC_NANG.get(chon, sai_lua_chon)()
print("Lượt sai:", chay_cac_luot({"3": thong_ke}, ["3", "5", "0"]))

Thử mở rộng

Ba hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:

  • Thêm lựa chọn 4 xóa một giao dịch vào file hoàn chỉnh: một hàm mới gọi hàm xóa của bài lưu CSV, và một cặp "4" trong dict chuc_nang.

  • Đổi giá trị của dict thành cặp (tên, hàm), rồi in dòng menu bằng vòng lặp qua dict thay cho dòng chữ viết tay.

  • Thêm vào file kiểm thử một phép kiểm cho tong() với một nhóm có cả khoản thu lẫn khoản chi.

Chủ đề

dispatch table python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập