Dự án quản lý chi tiêu Python: phân tích và thiết kế
Bài 1/6 · Chương 18
Dự án sổ chi tiêu
- 8 phút
- Trung cấp
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 9
Trang này mở đầu dự án quản lý chi tiêu Python: một sổ ghi các khoản thu và chi, lưu vào file và thống kê theo tháng. Bạn đi qua năm bước phân tích và thiết kế, mỗi bước một đoạn code nhỏ chạy được, ghép thành bản phác thảo ở bước sáu, rồi tự viết hàm tính tổng chi của một tháng ở cuối trang.
Cần biết trước: dict lồng nhau, đọc file CSV và __init__ và self.
Chương trình sẽ làm gì
Sổ chi tiêu của Trần Thu Hà, 27 tuổi, đang đi làm, ghi từng giao dịch gồm bốn phần: ngày, loại (thu hay chi), danh mục và số tiền. Chương trình nhận vào lựa chọn trên một menu và các giao dịch Hà gõ. Nó kiểm từng giao dịch, ghi vào file CSV để lần mở sau vẫn còn, rồi đưa ra danh sách giao dịch, tổng thu, tổng chi của một tháng và ba danh mục tiêu nhiều nhất. Chương trình có rẽ nhánh (mỗi lựa chọn một việc) và vòng lặp (menu lặp tới khi thoát, thống kê duyệt mọi giao dịch).
Trang này dựng phần thiết kế theo thứ tự: bảng chức năng, cách ghi một giao dịch, cách lưu xuống file, chia việc cho class và hàm, rồi ghép bản phác thảo. Năm trang sau mỗi trang làm một phần của chương trình thật. Số tiền trong bài là số giả định.
Bước 1: Ghi yêu cầu thành bảng chức năng
Trước khi viết code, hãy liệt kê việc người dùng cần làm. Mỗi việc là một lựa chọn trên menu, nên bảng chức năng là một dict: khóa là phím bấm, giá trị là việc:
chuc_nang = {
"1": "Thêm một khoản thu hoặc chi",
"2": "Xem các giao dịch đã ghi",
"3": "Thống kê một tháng: thu, chi, top danh mục",
"0": "Thoát",
}
for phim, viec in chuc_nang.items():
print(phim, "-", viec)KẾT QUẢ
1 - Thêm một khoản thu hoặc chi
2 - Xem các giao dịch đã ghi
3 - Thống kê một tháng: thu, chi, top danh mục
0 - ThoátBảng này còn thiếu hai yêu cầu không ai nói ra nhưng người dùng nào cũng cần. Một là gõ sai ngày hay số tiền thì chương trình hỏi lại, không dừng giữa chừng. Hai là tắt chương trình rồi mở lại vẫn thấy giao dịch cũ. Yêu cầu thứ hai gọi là lưu bền (persistence): dữ liệu sống lâu hơn một lần chạy, nên phải nằm trong file chứ không chỉ trong biến. Đổi "0": "Thoát" thành "0": "Thoát, dữ liệu vẫn còn" rồi chạy lại: dòng cuối in 0 - Thoát, dữ liệu vẫn còn.
Bước 2: Ghi một giao dịch bằng dict
Một giao dịch có bốn phần có tên, nên cách ghi đầu tiên là một dict, và cả sổ là một list các dict. Với dữ liệu ở dạng đó, phép tính tổng chi là một vòng lặp:
so = [
{"ngay": "01/11/2026", "loai": "thu", "danh_muc": "lương",
"so_tien": 12000000},
{"ngay": "03/11/2026", "loai": "chi", "danh_muc": "nhà ở",
"so_tien": 3500000},
{"ngay": "05/11/2026", "loai": "chi", "danh_muc": "ăn uống",
"so_tien": 29000},
]
tong_chi = 0
for gd in so:
if gd["loai"] == "chi":
tong_chi += gd["so_tien"]
print(f"Đã chi: {tong_chi:,} đ")
print("Tháng của giao dịch đầu:", so[0]["ngay"][3:])KẾT QUẢ
Đã chi: 3,529,000 đ
Tháng của giao dịch đầu: 11/2026Ngày ghi theo dạng dd/mm/yyyy, nên cắt chuỗi từ vị trí 3, ngay[3:], cho ngay phần tháng và năm. Số tiền là số nguyên và luôn dương; cột loại cho biết tiền vào hay tiền ra. Cách ghi này chạy được, nhưng tên khóa gõ sai một chữ, như "so_tien ", chỉ lộ ra khi chạy tới dòng đó. Đổi "so_tien": 29000 thành "so_tien": 129000 rồi chạy lại: dòng đầu in Đã chi: 3,629,000 đ.
Bước 3: Lưu bền bằng file CSV
Để lưu bền, mỗi giao dịch thành một dòng của file CSV, bốn cột theo đúng thứ tự ngày, loại, danh mục, số tiền. File mở được bằng Excel, và module csv đọc lại từng dòng thành bốn giá trị. List dong_trong_file dưới đây đứng thay cho nội dung file:
import csv
dong_trong_file = [
"01/11/2026,thu,lương,12000000",
"05/11/2026,chi,ăn uống,29000",
]
for ngay, loai, danh_muc, so_tien in csv.reader(dong_trong_file):
print(ngay, loai, danh_muc, so_tien, type(so_tien))KẾT QUẢ
01/11/2026 thu lương 12000000 <class 'str'>
05/11/2026 chi ăn uống 29000 <class 'str'>csv.reader nhận cả một list chuỗi, nên ví dụ chạy mà không cần file thật. Điều cần nhớ cho thiết kế nằm ở cột cuối, <class 'str'>: số tiền đọc về là chuỗi, chưa cộng trừ được. Đổi 29000 thành 29.000 rồi chạy lại: dòng thứ hai in 29.000 <class 'str'> mà không có gì báo sai.
Bước 4: Chia việc: class giữ dữ liệu, hàm đọc file
Tách trách nhiệm (separation of concerns) nghĩa là mỗi phần của chương trình làm một việc và chỉ phần đó biết cách làm. Class GiaoDich biết một giao dịch gồm gì và đổi số tiền sang số nguyên. Hàm doc_cac_dong() biết định dạng CSV. Phần thống kê sẽ không cần biết dữ liệu đến từ file:
import csv
class GiaoDich:
def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
self.ngay = ngay
self.loai = loai
self.danh_muc = danh_muc
self.so_tien = int(so_tien)
def doc_cac_dong(cac_dong):
cac_gd = []
for ngay, loai, danh_muc, so_tien in csv.reader(cac_dong):
cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien))
return cac_gd
so = doc_cac_dong(["05/11/2026,chi,ăn uống,29000"])
print("Số giao dịch:", len(so))
print(so[0].danh_muc, so[0].so_tien + 1000)KẾT QUẢ
Số giao dịch: 1
ăn uống 30000Phép cộng so[0].so_tien + 1000 chạy được vì __init__ đã đổi chuỗi sang số. Bốn tên thuộc tính chỉ viết một lần trong __init__, nên mọi GiaoDich có cùng tên. Dict gõ tay cho từng giao dịch có thể mang một khóa sai mà chỉ vòng lặp đọc sau mới lộ ra. Bài tách chương trình thành hàm đã chia một chương trình dài thành nhiều hàm; ở đây mỗi phần còn có class giữ dữ liệu riêng. Đổi 29000 thành 129000 rồi chạy lại: dòng thứ hai in ăn uống 130000.
Bước 5: Hàm thống kê chỉ nhận list GiaoDich
Hàm thống kê nhận một list GiaoDich, không nhận tên file hay các dòng CSV. Nhờ vậy nó chạy với giao dịch đọc từ file, gõ từ bàn phím hay tạo ngay trong code:
class GiaoDich:
def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
self.ngay = ngay
self.loai = loai
self.danh_muc = danh_muc
self.so_tien = int(so_tien)
def tong_chi(cac_gd):
tong = 0
for gd in cac_gd:
if gd.loai == "chi":
tong += gd.so_tien
return tong
so = [GiaoDich("03/11/2026", "chi", "nhà ở", "3500000"),
GiaoDich("01/11/2026", "thu", "lương", "12000000")]
print(f"Tổng chi: {tong_chi(so):,} đ")KẾT QUẢ
Tổng chi: 3,500,000 đHai giao dịch ở đây được tạo thẳng bằng GiaoDich(...), không qua file nào, và tong_chi() vẫn chạy. Khoản thu 12.000.000 đ không được cộng vì điều kiện gd.loai == "chi". Đổi "thu" thành "chi" rồi chạy lại: dòng in Tổng chi: 15,500,000 đ.
Bước 6: Ghép bản phác thảo và lên kế hoạch
Ghép bước 4 và bước 5: đọc các dòng CSV thành list GiaoDich, rồi đưa list đó cho hàm thống kê:
import csv
class GiaoDich:
def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
self.ngay = ngay
self.loai = loai
self.danh_muc = danh_muc
self.so_tien = int(so_tien)
def doc_cac_dong(cac_dong):
cac_gd = []
for ngay, loai, danh_muc, so_tien in csv.reader(cac_dong):
cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien))
return cac_gd
def tong_chi(cac_gd):
tong = 0
for gd in cac_gd:
if gd.loai == "chi":
tong += gd.so_tien
return tong
dong_trong_file = [
"01/11/2026,thu,lương,12000000",
"03/11/2026,chi,nhà ở,3500000",
"05/11/2026,chi,ăn uống,29000",
"12/11/2026,chi,đi lại,300000",
]
so = doc_cac_dong(dong_trong_file)
print("Số giao dịch:", len(so))
print(f"Tổng chi: {tong_chi(so):,} đ")KẾT QUẢ
Số giao dịch: 4
Tổng chi: 3,829,000 đĐổi 300000 thành 450000 rồi chạy lại: dòng cuối in Tổng chi: 3,979,000 đ.
Bản phác thảo đã có đủ ba phần dữ liệu, lưu trữ, thống kê. Năm trang sau biến nó thành chương trình thật:
Menu: vòng
while Truehiện menu và xử lý từng lựa chọn, kể cả lựa chọn gõ sai.Class GiaoDich: kiểm ngày có thật, loại thu hay chi, số tiền dương, và hỏi lại tới khi đúng.
Lưu CSV: class
SoChiTieughi file sau mỗi lần thêm và đọc lại khi mở.Thống kê: tổng thu chi theo tháng và ba danh mục tiêu nhiều nhất.
Dispatch table: thay chuỗi
if,elifcủa menu bằng một dict và ghép cả dự án.
Bài tập
Tính tổng chi của một tháng
Mở rộng bản phác thảo trong ô: viết thân hàm tong_chi_thang(cac_gd, thang). cac_gd là list GiaoDich, thang là chuỗi dạng "11/2026". Hàm cộng số tiền của các giao dịch loại "chi" có ngày thuộc đúng tháng và năm đó, rồi trả về tổng; không có giao dịch nào thì trả về 0. Không thêm, bớt hay sắp xếp lại phần tử của cac_gd. Dòng in cuối chương trình đã gọi sẵn hàm.
Trả về: một int.
import csv
class GiaoDich:
def __init__(self, ngay, loai, danh_muc, so_tien):
self.ngay = ngay
self.loai = loai
self.danh_muc = danh_muc
self.so_tien = int(so_tien)
def doc_cac_dong(cac_dong):
cac_gd = []
for ngay, loai, danh_muc, so_tien in csv.reader(cac_dong):
cac_gd.append(GiaoDich(ngay, loai, danh_muc, so_tien))
return cac_gd
def tong_chi(cac_gd):
tong = 0
for gd in cac_gd:
if gd.loai == "chi":
tong += gd.so_tien
return tong
def tong_chi_thang(cac_gd, thang):
pass # Viết thân hàm thay cho dòng này
dong_trong_file = [
"01/11/2026,thu,lương,12000000",
"03/11/2026,chi,nhà ở,3500000",
"05/11/2026,chi,ăn uống,29000",
"12/11/2026,chi,đi lại,300000",
"02/12/2026,chi,nhà ở,3500000",
]
so = doc_cac_dong(dong_trong_file)
print("Số giao dịch:", len(so))
print(f"Tổng chi: {tong_chi(so):,} đ")
print("Chi tháng 11/2026:", tong_chi_thang(so, "11/2026"))Thử mở rộng
Ba hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:
Viết hàm
tong_thu(cac_gd)theo mẫutong_chi(), rồi in số tiền còn lại bằng tổng thu trừ tổng chi.Viết hàm
chi_theo_danh_muc(cac_gd, danh_muc)trả về tổng chi của một danh mục, như"ăn uống".Thêm cột thứ năm, ghi chú, vào mỗi dòng CSV và vào
GiaoDich, rồi sửa dòngforcủadoc_cac_dong()cho khớp năm cột.
Chủ đề
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.