Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Composition trong Python: object chứa object (has-a)

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 13/17 · Chương 13

Lập trình hướng đối tượng

  • 7 phút
  • Trung cấp
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Composition trong Python là cách cho một object chứa các object khác trong thuộc tính của nó, theo quan hệ có-một (has-a): sổ chi tiêu có nhiều giao dịch, khách hàng có một tài khoản. Bạn dùng composition khi một thứ được ghép từ các phần, và để object ngoài giao việc cho từng phần thay vì kế thừa một class không thật sự cùng loại với nó.

Cần biết trước: list, hàm khởi tạo __init__ và self và kế thừa.

Object chứa object

Lan ghi từng khoản tiền vào một sổ. Mỗi khoản là một object GiaoDich có mô tả và số tiền: tiền vào là số dương, tiền chi là số âm. Sổ không phải một giao dịch, sổ có nhiều giao dịch, nên SoChiTieu giữ một list các GiaoDich:

python
class GiaoDich:
    def __init__(self, mo_ta, so_tien):
        self.mo_ta = mo_ta
        self.so_tien = so_tien
class SoChiTieu:
    def __init__(self, chu):
        self.chu = chu
        self.cac_giao_dich = []
    def them(self, giao_dich):
        self.cac_giao_dich.append(giao_dich)

so_lan = SoChiTieu("Lan")
so_lan.them(GiaoDich("lương tháng 11", 8000000))
so_lan.them(GiaoDich("cà phê sữa", -29000))
print(len(so_lan.cac_giao_dich), so_lan.cac_giao_dich[1].mo_ta)

KẾT QUẢ

2 cà phê sữa

Thuộc tính cac_giao_dich là một list bình thường, chỉ khác là phần tử của nó là object. so_lan.cac_giao_dich[1].mo_ta đi qua hai tầng: lấy giao dịch thứ hai trong list, rồi đọc mô tả của nó. List được tạo trong __init__, nên mỗi sổ có list riêng. Sổ chi tiêu giống chiếc ví có nhiều ngăn: ví không phải là tờ tiền, ví đựng các tờ tiền. Đổi "cà phê sữa", -29000 thành "bạc xỉu", -32000 rồi chạy lại: dòng in 2 bạc xỉu.

Giao việc cho object bên trong

Object ngoài không tự làm lại việc mà phần bên trong đã biết làm. Khách hàng có một tài khoản: khi khách nạp tiền, KhachHang gọi nap() của tài khoản nó giữ. Cách này gọi là ủy quyền (delegation):

python
class TaiKhoan:
    def __init__(self, so_du=0):
        self.so_du = so_du
    def nap(self, so_tien):
        self.so_du += so_tien
class KhachHang:
    def __init__(self, ho_ten, tai_khoan):
        self.ho_ten = ho_ten
        self.tai_khoan = tai_khoan
    def nhan_luong(self, so_tien):
        self.tai_khoan.nap(so_tien)

ha = KhachHang("Trần Thu Hà", TaiKhoan(500000))
ha.nhan_luong(9000000)
print(ha.ho_ten, ha.tai_khoan.so_du)

KẾT QUẢ

Trần Thu Hà 9500000

KhachHang chỉ biết tài khoản có nap(), không biết số dư được cộng ra sao. Đổi cách tài khoản lưu tiền thì KhachHang không phải sửa. Khách hàng cũng không phải một tài khoản: một người có thể đổi tài khoản hay sau này có hai tài khoản, điều kế thừa không cho làm. Đổi TaiKhoan(500000) thành TaiKhoan(0) rồi chạy lại: dòng in Trần Thu Hà 9000000.

Chọn composition hay kế thừa

Câu thử nhanh: đọc to "B là một A" và "A có B". Tài khoản tiết kiệm là một tài khoản, nên kế thừa. Sổ chi tiêu có các giao dịch, nên composition. Khi người mới cho sổ kế thừa list chỉ để có sẵn append(), sổ nhận luôn cả những gì của list mà sổ không muốn:

python
class SoChiTieu(list):
    def tong(self):
        tong = 0
        for so_tien in self:
            tong += so_tien
        return tong

thang_10 = SoChiTieu([-29000, -35000])
ca_hai = thang_10 + SoChiTieu([-32000])
print(type(ca_hai).__name__, ca_hai)
thang_10.append("trà đào")
print(len(thang_10))

KẾT QUẢ

list [-29000, -35000, -32000]
3

Phép + thừa hưởng từ list trả về một list thường, nên ca_hai không còn phương thức tong(). Lệnh append("trà đào") nhận cả một chuỗi, và tong() sẽ báo lỗi ở lần gọi sau. Sổ chứa list trong một thuộc tính, như SoChiTieu ở mục đầu, chỉ cho bên ngoài dùng những gì nó mở ra (them()), và kiểm được dữ liệu ở đó. Composition giữ class nhỏ và rõ; kế thừa hợp khi class con thật sự dùng được mọi thứ của class cha. Đổi ca_hai = thang_10 + SoChiTieu([-32000]) thành ca_hai = SoChiTieu(thang_10 + SoChiTieu([-32000])) rồi chạy lại: dòng đầu in SoChiTieu [-29000, -35000, -32000], vì phải tự bọc kết quả lại mới có sổ.

Kiểm tra nhanh

  1. Trong ví dụ khách hàng nhận lương, nếu gọi thêm ha.nhan_luong(500000) trước dòng print thì dòng in là gì?

    • Trần Thu Hà 9500000
    • Trần Thu Hà 10000000
    • Báo lỗi AttributeError, vì KhachHang không có nap()
  2. KhachHang giữ một TaiKhoan trong thuộc tính tai_khoan và không kế thừa gì. Dòng ha.nap(500000) cho kết quả gì?

    • Báo lỗi AttributeError
    • Nạp 500.000 đ vào tài khoản của ha
    • Báo lỗi TypeError về số đối số
  3. Những cặp nào nên dùng composition?

    • NganHang và các TaiKhoan
    • TaiKhoanTietKiem và TaiKhoan
    • LopHoc và các HocVien
    • HocVienOnline và HocVien
  4. Hai khách hàng tạo bằng cùng một object tk = TaiKhoan(1000000). Sau khi trừ 600.000 đ qua khách thứ hai thì đứng sau hai khách có mấy object tài khoản?

    • Hai object, vì mỗi lần tạo KhachHang chép tài khoản ra một bản mới
    • Hai object, nhưng Python báo lỗi khi trừ tiền
    • Một object, nên số dư của khách thứ nhất cũng còn 400.000 đ
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Viết sổ chi tiêu chứa các giao dịch

Mỗi GiaoDich có mo_ta và so_tien: tiền vào là số dương, tiền chi là số âm. Viết thân bốn phương thức của SoChiTieu, sổ chứa các giao dịch (không kế thừa list hay GiaoDich):

  • __init__(self, chu): gán chu, và tạo cac_giao_dich, một list rỗng riêng của từng sổ.

  • them(self, giao_dich): thêm cả object giao dịch vào cuối cac_giao_dich.

  • so_du(self): tổng so_tien của các giao dịch.

  • tong_chi(self): tổng tiền đã chi, viết thành số dương; khoản thu không tính.

Trả về: so_du() và tong_chi() mỗi phương thức một int.

python
class GiaoDich:
    def __init__(self, mo_ta, so_tien):
        self.mo_ta = mo_ta
        self.so_tien = so_tien

class SoChiTieu:
    def __init__(self, chu):
        pass  # Viết thân các phương thức thay cho các dòng pass
    def them(self, giao_dich):
        pass
    def so_du(self):
        pass
    def tong_chi(self):
        pass

Tóm tắt

  • Composition là cho object giữ object khác trong thuộc tính, theo quan hệ có-một.

  • Object ngoài giao việc cho object bên trong bằng cách gọi phương thức của nó qua thuộc tính.

  • Composition không chép phương thức: gọi ha.nap() khi chỉ tài khoản có nap() gây AttributeError.

  • Câu "B là một A" đúng thì kế thừa; câu "A có B" đúng thì composition.

  • Kế thừa list cho một sổ làm sổ nhận cả những phép của list mà sổ không muốn, như + trả về list thường.

  • Hai object ngoài nhận cùng một object bên trong thì dùng chung nó; muốn riêng thì tạo object riêng.

Câu hỏi thường gặp

Nên ưu tiên composition hay kế thừa trong Python (composition vs inheritance)?

Nhiều người viết code Python chọn composition trước, và chỉ kế thừa khi câu "là một" đúng và class con dùng được mọi thứ của class cha. Composition cho phép thay phần bên trong (đổi tài khoản của khách) mà class ngoài không đổi. Kế thừa hợp với các loại cùng họ như các loại tài khoản ghi đè phương thức của nhau.

Quan hệ has-a trong Python viết bằng cú pháp gì?

Không có cú pháp riêng: has-a chỉ là một thuộc tính gán trong __init__, giữ một object hay một list object. self.tai_khoan = tai_khoan là khách hàng có một tài khoản, self.cac_giao_dich = [] là sổ có nhiều giao dịch. Cách gán thuộc tính đó thuộc bài __init__ và self.

Class này đặt bên trong class kia có phải composition không?

Không. Viết một class trong thân class khác là class lồng nhau, chỉ đổi chỗ đặt tên class. Composition là object này giữ object kia lúc chạy, dù hai class viết ở đâu. Bài class lồng nhau nói khi nào nên lồng class.

Chủ đề

composition python

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập