Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Tách chương trình Python thành hàm (refactor) từng bước

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 9/17 · Chương 8

Hàm

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Tách chương trình thành hàm là việc chia một chương trình dài, viết liền một mạch, thành các hàm ngắn mỗi hàm làm một việc, mà kết quả in ra vẫn y như cũ. Bạn làm việc này khi thấy cùng mấy dòng code được chép cho đơn hàng thứ hai, hay khi muốn đổi một con số mà phải đi tìm nó ở nhiều chỗ.

Cần biết trước: hàm có return, tham số mặc định và docstring.

Chương trình chạy đúng nhưng khó sửa

Chương trình dưới đây tính tiền hai đơn giao hàng: cộng giá các món bằng một vòng lặp for, rồi tính phí giao 30.000 đ, miễn phí cho đơn từ 300.000 đ. Nó chạy đúng:

python
tong_ha = 0
for gia in [29000, 35000, 45000]:
    tong_ha += gia
phi_ha = 30000
if tong_ha >= 300000:
    phi_ha = 0
print(f"Hà trả {tong_ha + phi_ha:,} đ")
tong_tam = 0
for gia in [45000, 45000, 45000, 45000, 45000, 45000, 45000]:
    tong_tam += gia
phi_tam = 30000
if tong_tam >= 300000:
    phi_tam = 0
print(f"Tâm trả {tong_tam + phi_tam:,} đ")

KẾT QUẢ

Hà trả 139,000 đ
Tâm trả 315,000 đ

Hai nửa chương trình giống nhau, chỉ khác tên biến. Muốn hạ mốc miễn phí xuống 250.000 đ, bạn phải sửa hai chỗ, và sửa sót một chỗ thì hai khách được tính theo hai luật khác nhau mà Python không báo gì. Đơn thứ ba sẽ thêm bảy dòng chép nữa. Tách thành hàm (refactor) giải quyết cả hai: mỗi việc được viết một lần, đặt một cái tên, và gọi lại bao nhiêu lần cũng được.

Tách từng bước, chạy lại sau mỗi bước

Tách an toàn là tách từng phần nhỏ, và sau mỗi phần chạy lại chương trình để so kết quả với bản cũ. Phần đầu là việc cộng giá các món. Đoạn code đó đọc một list giá, nên list thành tham số. Nó tạo ra tổng, nên tổng thành giá trị trả về:

python
def tinh_tong(cac_gia):
    tong = 0
    for gia in cac_gia:
        tong += gia
    return tong

tong_ha = tinh_tong([29000, 35000, 45000])
phi_ha = 30000
if tong_ha >= 300000:
    phi_ha = 0
print(f"Hà trả {tong_ha + phi_ha:,} đ")

KẾT QUẢ

Hà trả 139,000 đ

Dòng in ra giống hệt dòng đầu của bản cũ, nên bước này không làm hỏng gì. Phần của Tâm đổi theo đúng cách đó. Hỏi hai câu cho mỗi đoạn định tách: đoạn đó cần dữ liệu gì từ bên ngoài (thành tham số), và đưa ra kết quả gì cho phần sau dùng (thành return). Đổi 45000] thành 45000, 32000] rồi chạy lại: dòng in ra là Hà trả 171,000 đ, vẫn khớp với bản cũ khi bản cũ có thêm món đó.

Hàm kiểm tra trả về True hoặc False

Câu hỏi "đơn này có được miễn phí giao không" là một điều kiện. Đặt điều kiện đó vào một hàm trả về True hoặc False thì được một hàm kiểm tra (predicate). Tên hàm kiểm tra thường mở bằng la_ hoặc co_, để câu if đọc như câu nói thường:

python
def la_don_mien_phi(tong, nguong=300000):
    """True khi đơn đủ mốc miễn phí giao hàng."""
    return tong >= nguong

def phi_giao(tong):
    if la_don_mien_phi(tong):
        return 0
    return 30000

print(la_don_mien_phi(299000), la_don_mien_phi(300000))
print(phi_giao(109000), phi_giao(315000))

KẾT QUẢ

False True
30000 0

Thân hàm kiểm tra chỉ một dòng: phép so sánh đã là True hoặc False, nên return thẳng nó, không cần if rồi return True, else rồi return False. Giá trị biên 300000 cho True vì mốc dùng >=, đúng như điều kiện của câu lệnh if trong bản cũ. Hàm kiểm tra giống câu hỏi có hay không ở quầy thu ngân: người hỏi chỉ cần câu trả lời, không cần biết cách tra.

Ghép lại: phần chính chỉ gọi hàm

Bước cuối gom việc của một đơn vào hàm thanh_toan, và phần chính của chương trình chỉ còn lời gọi cho từng khách:

python
def tinh_tong(cac_gia):
    tong = 0
    for gia in cac_gia:
        tong += gia
    return tong

def phi_giao(tong, nguong=300000):
    if tong >= nguong:
        return 0
    return 30000

def thanh_toan(cac_gia):
    tong = tinh_tong(cac_gia)
    return tong + phi_giao(tong)
print(thanh_toan([29000, 35000, 45000]), thanh_toan([45000] * 7))

KẾT QUẢ

139000 315000

Hai con số khớp với bản cũ, nên chương trình làm đúng việc cũ. Giờ mốc miễn phí nằm ở đúng một chỗ, dòng def phi_giao, và đơn thứ ba chỉ cần thêm một lời gọi. Mỗi hàm đọc được riêng: phi_giao không cần biết giá đến từ đâu. Hàm tính trả về số, còn phần chính lo việc in, nên sau này đổi cách in không đụng tới cách tính.

Kiểm tra nhanh

  1. Với hàm la_don_mien_phi của bài, lời gọi la_don_mien_phi(250000, 250000) trả về gì?

    • False
    • True
    • 250000
  2. Những dấu hiệu nào cho thấy một đoạn chương trình nên được tách thành hàm?

    • Cùng mấy dòng code được chép lại cho đơn hàng thứ hai
    • Chương trình in ra đúng kết quả
    • Muốn đổi mốc miễn phí phải sửa ở nhiều chỗ
    • Đoạn code có một vòng lặp for
  3. Hàm kiểm tra la_ma_hop_le trả về chuỗi "False" khi mã sai. Câu if la_ma_hop_le("SALE50"): sẽ làm gì?

    • Bỏ qua thân if, vì hàm báo mã sai
    • Báo lỗi, vì if cần True hoặc False
    • Chạy thân if, vì chuỗi không rỗng được coi là đúng
  4. Bạn vừa tách phần cộng giá thành hàm tinh_tong. Việc nên làm ngay sau đó là gì?

    • Chạy lại chương trình và so kết quả với bản trước khi tách
    • Tách tiếp mọi phần còn lại rồi mới chạy một lần
    • Xóa bản cũ, vì hàm mới chắc chắn làm cùng việc
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Viết hàm kiểm tra mã đơn hàng

Chương trình quản lý đơn của quán cần tách việc kiểm tra mã đơn ra một hàm kiểm tra. Viết thân hàm la_ma_don_hop_le(ma): mã hợp lệ khi có đúng 6 ký tự, hai ký tự đầu là DH (viết hoa hay viết thường đều được) và bốn ký tự sau đều là chữ số.

Ví dụ: la_ma_don_hop_le("DH1024") trả về True, la_ma_don_hop_le("DH102") trả về False.

Trả về: True khi mã hợp lệ, ngược lại False, một bool.

python
def la_ma_don_hop_le(ma):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Tách thành hàm khi cùng mấy dòng bị chép lại, hoặc một con số nằm ở nhiều chỗ.

  • Dữ liệu đoạn code cần từ bên ngoài thành tham số; kết quả nó đưa ra thành giá trị trả về.

  • Tách từng bước nhỏ, chạy lại sau mỗi bước và so kết quả với bản cũ.

  • Hàm tính trả về giá trị; việc in để phần chính làm, nếu không nơi gọi nhận None.

  • Hàm kiểm tra trả về True hoặc False, thường return thẳng điều kiện, tên mở bằng la_ hay co_.

Câu hỏi thường gặp

Khi refactor Python, kết quả của chương trình có bị đổi không?

Không. Refactor là sửa cách code được viết mà không đổi việc chương trình làm: cùng dữ liệu vào thì cùng kết quả ra. Vì vậy mỗi bước refactor đi kèm một lần chạy lại để so. Bước nào làm đổi kết quả là bước đó sai, cần quay lại trước khi tách tiếp.

Hàm dài bao nhiêu dòng thì nên tách tiếp?

Không có con số cố định. Dấu hiệu tốt hơn số dòng là số việc: hàm vừa tính tiền, vừa kiểm mã, vừa in hóa đơn thì đang làm ba việc. Một cách thử nhanh là đặt tên cho hàm: cần chữ "và" trong tên thì hàm nên tách đôi.

Muốn refactoring Python thì có cần viết lại chương trình từ đầu không?

Không. Refactor đi từng bước nhỏ trên chương trình đang chạy, giữ nó chạy được sau mỗi bước. Viết lại từ đầu bỏ mất bản đang đúng để so, nên khó biết bản mới sai ở đâu. Nhiều trình soạn thảo có sẵn lệnh tách đoạn code đang chọn thành một hàm, nhưng bạn vẫn nên chạy lại để so.

Tách hàm Python xong thì có nên chuyển hàm sang file khác không?

Khi một nhóm hàm được nhiều chương trình dùng chung, như các hàm tính tiền của quán, bạn chuyển chúng sang một file riêng rồi nhập vào. Cách đó gọi là tự viết module, bài module trong Python dạy kỹ.

Chủ đề

tách chương trình thành hàm

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập