Dự án nhỏ: tính tiền điện bậc thang bằng Python
Bài 9/9 · Chương 4
Câu lệnh điều kiện
- 8 phút
- Cơ bản
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 8
Dự án nhỏ này ghép chuỗi elif với những gì bạn đã học thành một chương trình Python tính tiền điện sinh hoạt theo biểu giá bậc thang. Bạn đi qua bốn bước chạy được ngay, ghép thành chương trình hoàn chỉnh ở bước năm, rồi tự mở rộng nó ở cuối trang.
Cần biết trước: ép kiểu, f-string và elif.
Chương trình sẽ làm gì
Chương trình nhận hai chỉ số công tơ, chỉ số cũ và chỉ số mới, chép từ hóa đơn nên đang ở dạng chữ. Hiệu hai chỉ số là số kWh điện tiêu thụ trong tháng. Từ số kWh, chương trình tính tiền điện chưa thuế theo biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt, rồi in kết quả thẳng cột.
Biểu giá dưới đây theo Quyết định 2892/QĐ-BCT ngày 31/10/2026 của Bộ Công Thương, áp dụng từ 01/11/2026. Giá chưa gồm thuế giá trị gia tăng. Quyết định được đăng trên trang của EVN và trang của EVNSPC, bảng giá theo bậc có ở trang biểu giá điện của EVNSPC (xem ngày 14/11/2026).
Bậc | Số kWh trong tháng | Giá (đồng/kWh) |
|---|---|---|
1 | từ 0 tới 100 | 1.901 |
2 | từ 101 tới 200 | 2.289 |
3 | từ 201 tới 400 | 2.894 |
4 | từ 401 tới 700 | 3.456 |
5 | từ 701 trở lên | 3.844 |
Giá tính lũy tiến: mỗi kWh trả theo giá của bậc chứa nó. Nhà dùng 150 kWh trả 100 kWh đầu theo giá bậc 1 và 50 kWh sau theo giá bậc 2. Khi biểu giá đổi, bạn chỉ sửa năm dòng giá ở đầu chương trình.
Bước 1: Đổi chỉ số sang số rồi in phần đầu
Chỉ số chép từ hóa đơn là chữ, như "12450", nên phải đổi sang số nguyên bằng int() trước khi trừ. Phần đầu bảng in hai chỉ số và số kWh, chữ căn trái 18 ô, số căn phải:
chi_so_cu = "12450"
chi_so_moi = "12850"
so_kwh = int(chi_so_moi) - int(chi_so_cu)
print(f"{'TIỀN ĐIỆN SINH HOẠT':^30}")
print("-" * 30)
print(f"{'Chỉ số cũ':<18}{chi_so_cu:>12}")
print(f"{'Chỉ số mới':<18}{chi_so_moi:>12}")
print(f"{'Điện tiêu thụ':<18}{so_kwh:>8} kWh")KẾT QUẢ
TIỀN ĐIỆN SINH HOẠT
------------------------------
Chỉ số cũ 12450
Chỉ số mới 12850
Điện tiêu thụ 400 kWhHai chỉ số in thẳng như chuỗi, vì in thì không cần đổi. Đổi chi_so_moi = "12850" thành chi_so_moi = "12580" rồi chạy lại: dòng cuối thành 130 kWh.
Bước 2: Thử một công thức cho mọi số kWh
Với 150 kWh, tiền điện là tiền 100 kWh đầu theo giá bậc 1, cộng phần vượt 100 kWh theo giá bậc 2:
gia_bac_1 = 1901
gia_bac_2 = 2289
so_kwh = 150
tien_bac_1 = 100 * gia_bac_1
tien_bac_2 = (so_kwh - 100) * gia_bac_2
print(tien_bac_1, tien_bac_2)
print(tien_bac_1 + tien_bac_2)KẾT QUẢ
190100 114450
304550Công thức này đúng với 150 kWh. Đổi so_kwh = 150 thành so_kwh = 30 rồi chạy lại: số thứ hai thành -160230 và tổng chỉ còn 29870. Nhà dùng 30 kWh đúng ra trả 30 × 1.901 = 57.030 đ. Một công thức không đúng cho mọi số kWh, nên chương trình phải chọn công thức theo bậc.
Bước 3: Tính trước tiền trọn các bậc dưới
Nhà dùng 250 kWh trả trọn bậc 1, trọn bậc 2, rồi 50 kWh theo giá bậc 3. Tiền trọn các bậc dưới là một con số cố định, nên tính một lần cho mỗi mốc. Bậc 2 dài 100 kWh, bậc 3 dài 200 kWh, bậc 4 dài 300 kWh:
gia_bac_1 = 1901
gia_bac_2 = 2289
gia_bac_3 = 2894
gia_bac_4 = 3456
du_100 = 100 * gia_bac_1
du_200 = du_100 + 100 * gia_bac_2
du_400 = du_200 + 200 * gia_bac_3
du_700 = du_400 + 300 * gia_bac_4
print(du_100, du_200, du_400, du_700)KẾT QUẢ
190100 419000 997800 2034600Mỗi mốc lấy mốc trước cộng thêm trọn một bậc, nên bạn không phải tính lại từ đầu. Đổi gia_bac_2 = 2289 thành gia_bac_2 = 2300 rồi chạy lại: ba số sau cùng tăng 1.100 đ, thành 420100 998900 2035700.
Bước 4: Chọn bậc bằng chuỗi elif
Mỗi bậc có công thức riêng: tiền trọn các bậc dưới cộng phần vượt mốc nhân giá bậc đó. Chuỗi if, elif, else chọn công thức theo số kWh. Ví dụ dưới chỉ có ba bậc đầu, mọi số trên 200 tạm vào bậc 3:
gia_bac_1 = 1901
gia_bac_2 = 2289
gia_bac_3 = 2894
du_100 = 100 * gia_bac_1
du_200 = du_100 + 100 * gia_bac_2
so_kwh = 150
if so_kwh <= 100:
tien_dien = so_kwh * gia_bac_1
elif so_kwh <= 200:
tien_dien = du_100 + (so_kwh - 100) * gia_bac_2
else:
tien_dien = du_200 + (so_kwh - 200) * gia_bac_3
print(f"{'Tiền chưa thuế':<18}{tien_dien:>10,} đ")KẾT QUẢ
Tiền chưa thuế 304,550 đBảng giá viết "từ 0 tới 100", tức 100 kWh vẫn ở bậc 1, nên mốc dùng <=. Dòng in căn phải số tiền trong 10 ô, :, thêm dấu phẩy ngăn hàng nghìn như bài f-string. Đổi so_kwh = 150 thành so_kwh = 30 rồi chạy lại: kết quả thành 57,030 đ, đúng như tính tay ở bước 2.
Bước 5: Ghép thành chương trình hoàn chỉnh
Ghép bốn bước lại và thêm hai bậc cuối. Phần dữ liệu nằm ở bảy dòng đầu, phần tính ở giữa, phần in ở cuối:
chi_so_cu = "12450"
chi_so_moi = "12850"
gia_bac_1 = 1901
gia_bac_2 = 2289
gia_bac_3 = 2894
gia_bac_4 = 3456
gia_bac_5 = 3844
so_kwh = int(chi_so_moi) - int(chi_so_cu)
du_100 = 100 * gia_bac_1
du_200 = du_100 + 100 * gia_bac_2
du_400 = du_200 + 200 * gia_bac_3
du_700 = du_400 + 300 * gia_bac_4
if so_kwh <= 100:
tien_dien = so_kwh * gia_bac_1
elif so_kwh <= 200:
tien_dien = du_100 + (so_kwh - 100) * gia_bac_2
elif so_kwh <= 400:
tien_dien = du_200 + (so_kwh - 200) * gia_bac_3
elif so_kwh <= 700:
tien_dien = du_400 + (so_kwh - 400) * gia_bac_4
else:
tien_dien = du_700 + (so_kwh - 700) * gia_bac_5
print(f"{'TIỀN ĐIỆN SINH HOẠT':^30}")
print("-" * 30)
print(f"{'Chỉ số cũ':<18}{chi_so_cu:>12}")
print(f"{'Chỉ số mới':<18}{chi_so_moi:>12}")
print(f"{'Điện tiêu thụ':<18}{so_kwh:>8} kWh")
print(f"{'Tiền chưa thuế':<18}{tien_dien:>10,} đ")KẾT QUẢ
TIỀN ĐIỆN SINH HOẠT
------------------------------
Chỉ số cũ 12450
Chỉ số mới 12850
Điện tiêu thụ 400 kWh
Tiền chưa thuế 997,800 đThử với số của nhà bạn: đổi hai chỉ số đầu chương trình rồi chạy lại. Đổi chi_so_moi = "12850" thành chi_so_moi = "12650" rồi chạy lại: số kWh thành 200 kWh và tiền thành 419,000 đ. Đổi tiếp thành chi_so_moi = "13151": số kWh thành 701 kWh, và kWh thứ 701 tính theo giá bậc 5, tiền thành 2,038,444 đ.
Biểu giá này chỉ dùng cho điện tiêu thụ từ ngày 01/11/2026. Hóa đơn có kỳ trước ngày đó tính theo biểu giá 6 bậc cũ, nên số của chương trình sẽ không khớp với nó. Khi đối chiếu, so với tiền điện trước thuế giá trị gia tăng.
Bài tập
So tiền điện tháng này với tháng trước
Đầu tháng trước công tơ ở chỉ số chi_so_thang_truoc, và cuối tháng trước chính là chi_so_cu. Đầu tháng trước nữa công tơ ở chi_so_truoc_nua. Sửa chương trình hoàn chỉnh trong ô:
tính
kwh_thang_truoc: chỉ số cũ trừ chỉ số đầu tháng trước, đổi sang số như bước 1;tính
tien_thang_truoc: tiền điện chưa thuế của tháng trước, bằng một chuỗiif,elif,elsenhư tháng này;tính
kwh_truoc_nuavàtien_truoc_nuacho tháng trước nữa, từ chỉ sốchi_so_truoc_nuatớichi_so_thang_truoc, cũng bằng một chuỗiif,elif,else;tính
tiet_kiem: tiền tháng trước trừ tiền tháng này;dựng
dong_tiet_kiem: chữTiết kiệmcăn trái trong 18 ô,tiet_kiemcăn phải trong 10 ô có dấu phẩy, rồi một dấu cách và chữđ; in dòng đó ở cuối.
Hai tháng rơi vào hai bậc khác nhau, nên một công thức chung cho cả hai sẽ sai. Không gõ thẳng đáp số, kể cả số kWh của hai tháng.
chi_so_truoc_nua = "11399"
chi_so_thang_truoc = "11749"
tien_truoc_nua = 0
tien_thang_truoc = 0
tiet_kiem = 0
dong_tiet_kiem = ""
# Thêm phần tháng trước vào chương trình dưới đây
chi_so_cu = "12450"
chi_so_moi = "12850"
gia_bac_1 = 1901
gia_bac_2 = 2289
gia_bac_3 = 2894
gia_bac_4 = 3456
gia_bac_5 = 3844
so_kwh = int(chi_so_moi) - int(chi_so_cu)
du_100 = 100 * gia_bac_1
du_200 = du_100 + 100 * gia_bac_2
du_400 = du_200 + 200 * gia_bac_3
du_700 = du_400 + 300 * gia_bac_4
if so_kwh <= 100:
tien_dien = so_kwh * gia_bac_1
elif so_kwh <= 200:
tien_dien = du_100 + (so_kwh - 100) * gia_bac_2
elif so_kwh <= 400:
tien_dien = du_200 + (so_kwh - 200) * gia_bac_3
elif so_kwh <= 700:
tien_dien = du_400 + (so_kwh - 400) * gia_bac_4
else:
tien_dien = du_700 + (so_kwh - 700) * gia_bac_5
print(f"{'TIỀN ĐIỆN SINH HOẠT':^30}")
print("-" * 30)
print(f"{'Chỉ số cũ':<18}{chi_so_cu:>12}")
print(f"{'Chỉ số mới':<18}{chi_so_moi:>12}")
print(f"{'Điện tiêu thụ':<18}{so_kwh:>8} kWh")
print(f"{'Tiền chưa thuế':<18}{tien_dien:>10,} đ")Thử mở rộng
Hai hướng đầu làm được ngay với những gì bạn đã học:
Thêm dòng thuế giá trị gia tăng và dòng tổng phải trả. Đặt thuế suất vào một biến ở đầu chương trình, lấy mức đang ghi trên hóa đơn của bạn, và giữ tiền là số nguyên như bài toán tử số học.
In thêm một dòng cho mỗi bậc nhà bạn đã dùng: số kWh trong bậc và tiền của bậc đó.
Hướng thứ ba cần các nhóm bài sau: giữ năm mốc và năm giá trong một list, rồi dùng vòng lặp for đi qua từng bậc thay cho chuỗi elif. Khi biểu giá đổi số bậc, bạn chỉ sửa list, còn vòng lặp giữ nguyên.
Chủ đề
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.