Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Trung bình nhân, trung bình điều hòa: tăng trưởng bình quân

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 6/6 · Chương 2

Thống kê mô tả: số đo trung tâm

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Trung bình nhân (geometric mean) của n số dương là căn bậc n của tích n số đó; áp vào các hệ số tăng trưởng, nó cho tốc độ tăng trưởng bình quân mỗi năm. Bạn dùng nó khi các con số nhân dồn theo thời gian, như doanh thu tăng 20% năm nay rồi giảm 10% năm sau.

Cần biết trước: ký hiệu thống kê, hàm toán học của NumPy và module statistics.

Công thức trung bình nhân

Trung bình nhân G của n số dương là số mà nhân với chính nó n lần thì bằng tích của n số:

G=∏i=1nxinG = \sqrt[n]{\prod_{i=1}^{n} x_i}

Trong đó:

  • n (len(x)): số giá trị, mọi giá trị phải dương.

  • x với chỉ số i (x[i]): giá trị thứ i; với tăng trưởng, đó là hệ số 1 + r của năm thứ i (tăng 20% thì hệ số 1,2).

  • Π: nhân mọi giá trị với nhau (np.prod(x)).

  • G (statistics.geometric_mean(x)): trung bình nhân; tốc độ tăng trưởng bình quân là G − 1.

Khác trung bình cộng giữ nguyên tổng, trung bình nhân giữ nguyên tích: thay mọi hệ số bằng G thì giá trị cuối không đổi. Vì vậy nó là câu trả lời cho "mỗi năm tăng đều bao nhiêu phần trăm thì ra đúng con số cuối".

Tính tốc độ tăng trưởng bình quân bằng tay

Doanh thu của chi nhánh Đà Lạt tăng 20% năm thứ nhất, giảm 10% năm thứ hai, tăng 20% năm thứ ba (số tự đặt). Từ 100 triệu, doanh thu thành 120, 108, rồi 129,6 triệu.

Bước

Việc

Kết quả

1

Đổi tỉ lệ thành hệ số 1 + r

1,2; 0,9; 1,2

2

Nhân các hệ số

1,2 · 0,9 · 1,2 = 1,296

3

Lấy căn bậc 3

≈ 1,0903

4

Trừ 1

≈ 9,03% mỗi năm

Khối dưới đi đúng bốn bước bằng Python thuần; lũy thừa ** (1 / n) là căn bậc n. Sửa list tỉ lệ ở dòng đầu rồi bấm Chạy:

python
tang = [0.20, -0.10, 0.20]
tich = 1
for r in tang:
    tich *= 1 + r
    print("Nhân thêm", 1 + r, "được", round(tich, 4))
n = len(tang)
g = tich ** (1 / n)
print("Hệ số bình quân:", round(g, 4))
print("Tăng bình quân mỗi năm:", f"{g - 1:.2%}")

KẾT QUẢ

Nhân thêm 1.2 được 1.2
Nhân thêm 0.9 được 1.08
Nhân thêm 1.2 được 1.296
Hệ số bình quân: 1.0903
Tăng bình quân mỗi năm: 9.03%

Kiểm lại: 100 · 1,0903³ ≈ 129,6 triệu, đúng doanh thu năm thứ ba. Đổi -0.10 thành 0.10 rồi chạy lại: dòng cuối in Tăng bình quân mỗi năm: 16.57%.

Kiểm lại bằng statistics.geometric_mean() và NumPy

statistics.geometric_mean() nhận các hệ số (số dương), không nhận tỉ lệ âm như −0,1: gặp số âm nó báo lỗi StatisticsError. Gặp số 0 thì Python 3.13 trở lên trả 0.0, còn Python 3.12 báo lỗi StatisticsError. NumPy không có hàm riêng; cách quen dùng là lấy trung bình cộng của logarit rồi lũy thừa ngược bằng np.exp(), vì log biến tích thành tổng:

python
import numpy as np
import statistics

he_so = [1.2, 0.9, 1.2]
g1 = statistics.geometric_mean(he_so)
g2 = np.exp(np.mean(np.log(he_so)))
g3 = (129.6 / 100) ** (1 / 3)
print(round(g1, 4), round(g2, 4), round(g3, 4))

KẾT QUẢ

1.0903 1.0903 1.0903

Ba cách cho cùng hệ số với bảng tính tay. Cách thứ ba chỉ cần giá trị đầu và giá trị cuối: tốc độ bình quân của n − 1 lần tăng là (cuối / đầu) mũ 1/(n − 1), trừ 1. Trong Excel: GEOMEAN.

Trung bình điều hòa: vận tốc trung bình

Trung bình điều hòa (harmonic mean) của n số dương là n chia cho tổng nghịch đảo của chúng: H = n / (1/x₁ + … + 1/xₙ). Nó hợp với tỉ số mà phần cố định là tử số, như vận tốc khi các chặng dài bằng nhau.

Một xe đi 100 km từ Huế vào Đà Nẵng với 50 km/h, rồi về 100 km với 25 km/h vì kẹt xe. Vận tốc trung bình là tổng quãng đường chia tổng thời gian:

python
import statistics

v = [50, 25]
thoi_gian = 100 / 50 + 100 / 25
print("Quãng đường / thời gian:", round(200 / thoi_gian, 2))
print("harmonic_mean:", round(statistics.harmonic_mean(v), 2))
print("Trung bình cộng (sai):", sum(v) / 2)

KẾT QUẢ

Quãng đường / thời gian: 33.33
harmonic_mean: 33.33
Trung bình cộng (sai): 37.5

Chặng chậm kéo dài gấp đôi thời gian, nên được đếm nặng hơn; trung bình cộng 37,5 km/h coi hai chặng như nhau. Hai chặng dài khác nhau thì truyền độ dài vào weights=: statistics.harmonic_mean(v, weights=[100, 60]). Với số dương bất kỳ, H ≤ G ≤ x̄: trung bình điều hòa nhỏ nhất, trung bình cộng lớn nhất. Trong Excel: HARMEAN.

Mô phỏng: mười năm tăng trưởng ngẫu nhiên

Khối dưới sinh 10.000 lịch sử doanh thu, mỗi lịch sử mười năm với tỉ lệ tăng ngẫu nhiên quanh 8% bằng rng.normal(). Với mỗi lịch sử, nó so giá trị cuối thật với giá trị cuối đoán từ trung bình nhân G và từ trung bình cộng x̄ của tỉ lệ. Cách đọc kết quả của mô phỏng có ở bài mô phỏng bằng NumPy:

python
import numpy as np

rng = np.random.default_rng(14)
r = rng.normal(0.08, 0.15, size=(10_000, 10))
cuoi = 100 * np.prod(1 + r, axis=1)
g = np.exp(np.mean(np.log(1 + r), axis=1))
doan_g = 100 * g ** 10
doan_tb = 100 * (1 + np.mean(r, axis=1)) ** 10
print("G khớp giá trị cuối:", np.allclose(doan_g, cuoi))
print("Tỉ lệ lần x̄ đoán cao:", np.mean(doan_tb >= cuoi))
print("Đoán cao trung bình:", f"{np.mean(doan_tb / cuoi - 1):.1%}")

KẾT QUẢ

G khớp giá trị cuối: True
Tỉ lệ lần x̄ đoán cao: 1.0
Đoán cao trung bình: 9.5%

Lần chạy này cho thấy trung bình nhân luôn tái tạo đúng giá trị cuối, còn trung bình cộng đoán cao ở mọi lịch sử, trung bình khoảng 9,5%. Biến động càng lớn thì khoảng cách càng lớn. Đổi default_rng(14) thành default_rng(8): hai dòng đầu giữ nguyên, dòng cuối vẫn quanh 9,5%.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau import statistics, print(statistics.harmonic_mean([2, 6])) in ra gì?

    • 4.0
    • 3.4641016151377544
    • 3.0
  2. Trong khung bẫy, vì sao trung bình cộng 10% của ba tỉ lệ là sai?

    • Vì sum() không cộng được số âm
    • Vì tăng trưởng nhân dồn: tăng đều 10% mỗi năm cho 133,1 triệu, cao hơn 129,6 triệu thật
    • Vì phải chia cho 4 năm thay cho 3
  3. Những câu nào đúng?

    • Với các số dương, trung bình điều hòa ≤ trung bình nhân ≤ trung bình cộng
    • Trung bình nhân chỉ dùng cho số dương, nên truyền hệ số 1 + r thay cho tỉ lệ r
    • Đi hai chặng dài bằng nhau với 50 và 25 km/h thì vận tốc trung bình là 37,5 km/h
    • Trung bình nhân của 2 và 8 là 4
  4. Trong mô phỏng mười năm, vì sao trung bình nhân khớp giá trị cuối ở mọi lịch sử?

    • Vì thay mọi hệ số bằng G thì tích, tức giá trị cuối, không đổi
    • Vì hạt giống 14 sinh tỉ lệ đều nhau
    • Vì rng.normal() chỉ sinh số dương
    • Vì trung bình nhân luôn bằng trung bình cộng khi có 10 năm
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính tốc độ tăng trưởng bình quân mỗi năm

Bạn có doanh thu của một cửa hàng qua các năm liên tiếp và cần một con số "tăng bình quân mỗi năm" cho báo cáo. gia_tri là list doanh thu theo năm, có ít nhất hai giá trị, mọi giá trị dương. Viết thân hàm tang_truong_binh_quan(gia_tri): tốc độ r không đổi mỗi năm mà đi từ giá trị đầu tới đúng giá trị cuối.

Không dùng statistics.geometric_mean() hay module statistics. Hàm không sửa gia_tri của nơi gọi.

Trả về: tốc độ tăng trưởng bình quân mỗi năm dạng số thập phân (0,09 nghĩa là 9%), một float; âm khi doanh thu giảm.

Ví dụ tang_truong_binh_quan([200, 242]) cho khoảng 0.21.

python
def tang_truong_binh_quan(gia_tri):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Trung bình nhân G là căn bậc n của tích n số dương; nó giữ nguyên tích như trung bình cộng giữ nguyên tổng.

  • Tốc độ tăng trưởng bình quân: nhân các hệ số 1 + r, lấy căn bậc số lần tăng, trừ 1; hay (cuối / đầu) mũ 1/(n − 1), trừ 1.

  • Trung bình cộng của các tỉ lệ tăng trưởng cho tốc độ cao hơn thật mà Python không báo gì.

  • statistics.geometric_mean() nhận hệ số dương; NumPy dùng np.exp(np.mean(np.log(x))); Excel dùng GEOMEAN.

  • Trung bình điều hòa H = n / Σ(1/x) cho vận tốc trung bình khi các chặng dài bằng nhau; statistics.harmonic_mean(), HARMEAN.

  • Với số dương: H ≤ G ≤ x̄.

Câu hỏi thường gặp

Trung bình nhân là gì, khác trung bình cộng ở đâu?

Trung bình cộng là số thay được cho mọi giá trị mà giữ nguyên tổng; trung bình nhân là số thay được mà giữ nguyên tích. Dữ liệu cộng dồn (điểm, chiều cao) dùng trung bình cộng; dữ liệu nhân dồn (tăng trưởng, lãi kép) dùng trung bình nhân.

CAGR có phải là trung bình nhân không?

Có. CAGR (tốc độ tăng trưởng kép hằng năm) là trung bình nhân của các hệ số tăng trừ 1, đúng như hàm của bài tập. Báo cáo tài chính hay ghi CAGR khi so doanh thu nhiều năm.

Khi nào dùng trung bình điều hòa?

Khi lấy trung bình của tỉ số mà phần cố định nằm ở tử: vận tốc trên các chặng cùng độ dài, giá mỗi đơn vị khi chi cùng một số tiền mỗi lần mua. Phần cố định nằm ở mẫu thì dùng trung bình có trọng số hay trung bình cộng.

Trung bình nhân có tính được khi có số 0 hay số âm không?

Không theo công thức này: tích có thể âm hay bằng 0, căn không còn nghĩa. Với tăng trưởng, luôn đổi tỉ lệ r thành hệ số 1 + r, vì hệ số dương cả khi doanh thu giảm.

Chủ đề

trung bình nhân

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập