Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Bài toán Monty Hall và nghịch lý ngày sinh bằng mô phỏng

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 8/11 · Chương 4

Xác suất

  • 9 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Bài toán Monty Hall và nghịch lý ngày sinh là hai câu hỏi xác suất mà gần như ai cũng đoán sai lần đầu. Bài này giải từng bài bằng công thức, rồi mô phỏng 100.000 ván bằng NumPy để chính máy tính cho thấy trực giác lệch ở đâu và đáp số đúng là bao nhiêu.

Cần biết trước: mô phỏng bằng NumPy, xác suất có điều kiện và số ngẫu nhiên của NumPy.

Bài toán Monty Hall

Bài toán mang tên người dẫn một trò chơi truyền hình Mỹ; ở đây ta kể nó bằng một quầy bốc thăm trong siêu thị. Trên quầy có ba hộp quà A, B, C: một hộp đựng tai nghe, hai hộp kia đựng móc khóa. Bạn chọn hộp A. Nhân viên quầy biết tai nghe ở hộp nào, mở một trong hai hộp còn lại mà chắc chắn chỉ có móc khóa, chẳng hạn hộp C, rồi hỏi: giữ hộp A hay đổi sang hộp B?

Trực giác bảo còn hai hộp nên mỗi hộp 1/2. Đáp số đúng: giữ thắng 1/3, đổi thắng 2/3. Lúc chọn, hộp A có tai nghe với xác suất 1/3, và việc mở hộp không đổi điều đó. Phần 2/3 còn lại trước thuộc về hộp B và hộp C; nhân viên loại hộp C, nên dồn cả cho hộp B.

Viết bằng công thức Bayes cho biến cố "tai nghe ở hộp B" khi đã biết "nhân viên mở hộp C":

P(QB∣MC)=P(QB) P(MC∣QB)∑iP(Qi) P(MC∣Qi)P(Q_B \mid M_C) = \frac{P(Q_B) \, P(M_C \mid Q_B)}{\sum_{i} P(Q_i) \, P(M_C \mid Q_i)}

Trong đó:

  • Q với chỉ số là tên hộp (p_q): biến cố "tai nghe ở hộp A", "ở hộp B", "ở hộp C"; mỗi biến cố có xác suất 1/3 trước khi mở. Tổng chạy qua ba hộp.

  • M với chỉ số C: biến cố "nhân viên mở hộp C"; p_mo_c_khi_q là P(M | Q) của từng hộp: xác suất mở hộp C là 1/2 khi tai nghe ở hộp A (hộp bạn chọn, nhân viên mở B hay C tùy ý), 1 khi tai nghe ở hộp B (nhân viên buộc phải mở C), 0 khi tai nghe ở hộp C (nhân viên không bao giờ mở hộp có tai nghe).

Tử số là 1/3, mẫu số 1/6 + 1/3 + 0 = 1/2, nên P(tai nghe ở B | mở C) = 2/3. Khối dưới tính đúng phép đó:

python
p_q = [1 / 3, 1 / 3, 1 / 3]
p_mo_c_khi_q = [1 / 2, 1, 0]
nhanh = [p * q for p, q in zip(p_q, p_mo_c_khi_q)]
p_mo_c = sum(nhanh)
print("P(mở hộp C) =", round(p_mo_c, 4))
print("P(quà ở hộp A | mở C) =", round(nhanh[0] / p_mo_c, 4))
print("P(quà ở hộp B | mở C) =", round(nhanh[1] / p_mo_c, 4))

KẾT QUẢ

P(mở hộp C) = 0.5
P(quà ở hộp A | mở C) = 0.3333
P(quà ở hộp B | mở C) = 0.6667

Mô phỏng 100.000 lượt Monty Hall

Đánh số hộp 0, 1, 2. Mỗi lượt, hộp có quà và hộp chọn đầu là hai số ngẫu nhiên. Khi chọn sai, nhân viên chỉ còn một hộp móc khóa để mở: 3 - chon - qua, vì ba số hộp cộng bằng 3. Khi chọn đúng, nhân viên mở ngẫu nhiên một trong hai hộp còn lại. Hộp đổi sang là hộp không chọn, không mở: 3 - chon - mo.

python
import numpy as np

rng = np.random.default_rng(34)
n = 100_000
qua = rng.integers(0, 3, size=n)
chon = rng.integers(0, 3, size=n)
ngau_nhien = (chon + 1 + rng.integers(0, 2, size=n)) % 3
mo = np.where(chon == qua, ngau_nhien, 3 - chon - qua)
doi = 3 - chon - mo
print("Nhân viên mở trúng quà:", int((mo == qua).sum()), "lượt")
print("Giữ hộp thắng:", round((chon == qua).mean(), 4))
print("Đổi hộp thắng:", round((doi == qua).mean(), 4))

KẾT QUẢ

Nhân viên mở trúng quà: 0 lượt
Giữ hộp thắng: 0.334
Đổi hộp thắng: 0.666

Lần chạy này cho giữ hộp thắng khoảng một phần ba số lượt và đổi hộp thắng khoảng hai phần ba, khớp công thức. Dòng đầu là phép kiểm luật chơi: nhân viên không mở trúng quà lượt nào. Đổi default_rng(34) thành default_rng(3) để thấy hai tần suất đổi ở chữ số thứ ba mà vẫn quanh 1/3 và 2/3.

Nghịch lý ngày sinh

Một lớp 40 học sinh: xác suất có ít nhất hai em trùng ngày sinh là bao nhiêu? Trực giác nói khoảng 40/365, tức 11%. Đáp số là gần 90%, và chỉ cần 23 người là đã hơn 50%, vì phải đếm số cặp người chứ không đếm số người: 23 người tạo ra 253 cặp. Cách tính gọn nhất đi qua biến cố đối (complement), "không ai trùng ai", với 365 ngày đồng khả năng:

P(coˊ truˋng)=1−365⋅364⋅…⋅(365−n+1)365nP(\text{có trùng}) = 1 - \frac{365 \cdot 364 \cdot \ldots \cdot (365 - n + 1)}{365^n}

Trong đó:

  • n: số người trong nhóm.

  • Tử số: số cách xếp ngày sinh để n người khác nhau đôi một; người thứ k + 1 còn 365 − k ngày.

  • 365ⁿ: số cách xếp ngày sinh bất kỳ cho n người.

Tử số là số chỉnh hợp chập n của 365 trong bài quy tắc đếm, math.perm(365, n). Khối dưới nhân từng thừa số như công thức:

python
for n in [10, 23, 40, 60]:
    khong_trung = 1.0
    for k in range(n):
        khong_trung *= (365 - k) / 365
    print(f"{n} người: P(có trùng) = {1 - khong_trung:.4f}")

KẾT QUẢ

10 người: P(có trùng) = 0.1169
23 người: P(có trùng) = 0.5073
40 người: P(có trùng) = 0.8912
60 người: P(có trùng) = 0.9941

Đổi [10, 23, 40, 60] thành [22, 23] rồi chạy lại: hai dòng in 0.4757 và 0.5073, nên 23 là nhóm nhỏ nhất mà khả năng trùng vượt một nửa.

Mô phỏng nghịch lý ngày sinh (birthday paradox) dùng một mảng hai chiều: mỗi hàng là một lớp 23 người. Sắp xếp từng hàng theo axis=1, hai người trùng ngày nằm cạnh nhau, nên np.diff() bằng 0 ở đó. Với một lớp, np.unique() đếm số ngày khác nhau:

python
import numpy as np

rng = np.random.default_rng(34)
lop = rng.integers(0, 365, size=(100_000, 23))
mot_lop = lop[0]
print("Lớp đầu: số ngày khác nhau", len(np.unique(mot_lop)))
xep = np.sort(lop, axis=1)
co_trung = (np.diff(xep, axis=1) == 0).any(axis=1)
print("Tỉ lệ lớp có trùng:", round(co_trung.mean(), 4))

KẾT QUẢ

Lớp đầu: số ngày khác nhau 23
Tỉ lệ lớp có trùng: 0.5063

Lần chạy này cho tỉ lệ lớp có trùng sát 0,5073 của công thức. Lớp đầu có 23 ngày khác nhau nghĩa là lớp đó không ai trùng; np.unique() gom các giá trị trùng lại, như trong bài np.unique().

Kiểm tra nhanh

  1. Sau nhanh = [1 / 3 * 1 / 2, 1 / 3 * 1, 0] và print(round(nhanh[1] / sum(nhanh), 4)), kết quả in ra là gì?

    • 0.5
    • 0.6667
    • 0.3333
  2. Trong khung bẫy, vì sao đổi hộp chỉ thắng khoảng một nửa?

    • Vì hạt giống 34 cho kết quả lệch
    • Vì nhân viên mở hộp ngẫu nhiên là một trò chơi khác, nên giữ và đổi ngang nhau
    • Vì % 3 làm sai số hộp
    • Vì 100.000 lượt là quá ít
  3. Những câu nào đúng về nghịch lý ngày sinh?

    • Với 23 người, xác suất có ít nhất hai người trùng ngày sinh hơn 50%
    • Cách tính gọn là lấy 1 trừ xác suất không ai trùng ai
    • Xác suất có trùng xấp xỉ n / 365
    • 23 người tạo ra 253 cặp người có thể trùng nhau
  4. Mô phỏng ngày sinh dùng np.sort(lop, axis=1) rồi np.diff(..., axis=1) == 0. Vì sao phải theo axis=1?

    • Vì axis=0 không sắp được số nguyên
    • Vì mỗi hàng là một lớp, và chỉ so ngày sinh trong cùng một lớp
    • Vì axis=1 chạy nhanh gấp đôi
    • Vì np.diff() chỉ nhận axis=1
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính xác suất có người trùng ngày sinh

Bạn viết hàm cho một câu đố ở câu lạc bộ toán, tổng quát hóa nghịch lý ngày sinh: một nhóm n người (n ≥ 1), mỗi người sinh vào một trong so_ngay "ngày" đồng khả năng và độc lập. Viết thân hàm p_trung_ngay_sinh(n, so_ngay): xác suất có ít nhất hai người trùng ngày. Khi n lớn hơn so_ngay, chắc chắn có trùng.

Trả về: xác suất có ít nhất hai người trùng ngày, một float từ 0 đến 1.

Ví dụ p_trung_ngay_sinh(3, 4) cho 0.625: không ai trùng có 4 · 3 · 2 = 24 cách trong 4³ = 64 cách, và 1 − 24/64 = 0,625.

python
def p_trung_ngay_sinh(n, so_ngay):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Monty Hall: nhân viên biết quà ở đâu và luôn mở một hộp không có quà, nên giữ hộp thắng 1/3, đổi hộp thắng 2/3.

  • Công thức Bayes cho P(quà ở hộp còn lại | nhân viên mở một hộp) = 2/3; mô phỏng 100.000 lượt cho cùng kết quả.

  • Mô phỏng sai luật (nhân viên mở ngẫu nhiên) cho 1/2: code chạy được không có nghĩa là mô phỏng đúng bài toán.

  • Nghịch lý ngày sinh: P(có trùng) = 1 − 365 · 364 · … · (365 − n + 1) / 365ⁿ, vượt 50% từ 23 người.

  • Mô phỏng nhiều nhóm cùng lúc bằng mảng hai chiều, np.sort(axis=1) và np.diff().

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bài toán Monty Hall khó tin đến vậy?

Vì người nghe bỏ qua thông tin trong hành động của người mở hộp. Thử phiên bản 10 hộp: bạn chọn một hộp, nhân viên biết quà ở đâu, mở 8 hộp không có quà và chừa lại đúng một hộp. Hộp đó có quà với xác suất 9/10, còn hộp bạn chọn vẫn chỉ 1/10.

Nghịch lý ngày sinh có thật là nghịch lý không?

Không, đó chỉ là kết quả trái trực giác. Câu hỏi là "có hai người nào đó trùng nhau", với 253 cặp ở 23 người. Câu "có ai trùng ngày sinh với tôi" mới cần khoảng 253 người để vượt 50%.

Ngày sinh thật không đều trong năm thì sao?

Khi một số ngày đông người sinh hơn, xác suất có trùng còn cao hơn công thức đồng khả năng. Mô phỏng xử lý được trường hợp này: thay rng.integers() bằng rng.choice(365, size=..., p=...) với xác suất từng ngày, như cách chọn ca sản xuất trong bài xác suất toàn phần.

Chủ đề

bài toán monty hall

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập