Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Khoảng biến thiên là gì: công thức max − min và np.ptp()

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 1/12 · Chương 3

Thống kê mô tả: độ phân tán và vị trí

  • 7 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Khoảng biến thiên (range) là hiệu giữa giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của dãy số liệu, R = max − min, số đo độ phân tán đơn giản nhất. Bạn dùng nó khi cần biết nhanh dữ liệu trải rộng tới đâu, như nhiệt độ một tuần ở Đà Lạt dao động từ 17 °C tới 23 °C.

Cần biết trước: tham số axis của NumPy, ký hiệu thống kê và mô phỏng bằng NumPy.

Công thức khoảng biến thiên

Khoảng biến thiên chỉ dùng hai giá trị của dãy, giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất:

R=xmax−xminR = x_{\text{max}} - x_{\text{min}}

Trong đó:

  • x với chỉ số max (x.max()): giá trị lớn nhất của dãy.

  • x với chỉ số min (x.min()): giá trị nhỏ nhất của dãy.

  • R (np.ptp(x)): khoảng biến thiên, cùng đơn vị với dữ liệu, không bao giờ âm.

SGK Toán 10 dùng đúng tên, ký hiệu và công thức này. Vì chỉ nhìn hai đầu mút, R dễ bị một giá trị bất thường kéo đi. Lương rất cao kéo trung bình theo cùng cách trong bài chọn trung bình, trung vị hay mốt. Tên hàm ptp của NumPy viết tắt "peak to peak", từ đỉnh tới đáy.

Cách tính khoảng biến thiên bằng tay

Nhiệt độ cao nhất bảy ngày một tuần ở Đà Lạt là 18, 21, 17, 23, 20, 19 và 22 °C (số tự đặt).

Bước

Việc

Kết quả

1

Tìm giá trị lớn nhất

23 °C

2

Tìm giá trị nhỏ nhất

17 °C

3

Lấy lớn nhất trừ nhỏ nhất

R = 23 − 17 = 6 °C

Khối dưới làm hai bước đầu bằng một lượt đi qua dãy, giữ giá trị lớn nhất và nhỏ nhất đã gặp. Sửa dãy ở dòng đầu rồi bấm Chạy:

python
nhiet = [18, 21, 17, 23, 20, 19, 22]
lon = nho = nhiet[0]
for t in nhiet[1:]:
    if t > lon:
        lon = t
    if t < nho:
        nho = t
print("Lớn nhất:", lon)
print("Nhỏ nhất:", nho)
print("Khoảng biến thiên:", lon - nho)

KẾT QUẢ

Lớn nhất: 23
Nhỏ nhất: 17
Khoảng biến thiên: 6

Không cần sắp xếp: chỉ hai giá trị đầu mút quyết định R. Đổi 17 thành 9 rồi chạy lại: dòng cuối in Khoảng biến thiên: 14. Một ngày lạnh bất thường làm R tăng hơn gấp đôi dù sáu ngày còn lại giữ nguyên.

Kiểm lại bằng np.ptp()

np.ptp() tính đúng max − min. Python thuần có max() và min(); Excel không có hàm riêng, nên viết =MAX(B2:B8) - MIN(B2:B8):

python
import numpy as np

nhiet = np.array([18, 21, 17, 23, 20, 19, 22])
print("np.ptp:", np.ptp(nhiet))
print("max − min:", nhiet.max() - nhiet.min())
print("Python thuần:", max(nhiet.tolist()) - min(nhiet.tolist()))

KẾT QUẢ

np.ptp: 6
max − min: 6
Python thuần: 6

Ba cách cho cùng 6 °C như bảng tính tay. Với bảng hai chiều, np.ptp() nhận axis= như max() và min(): axis=1 cho R của từng hàng.

Áp vào điểm Toán bốn lớp

File diem_kiem_tra.csv là số giả lập của AIDev: điểm của bốn lớp 10, mỗi lớp 40 em, xếp liền theo lớp 10A1, 10A2, 10A3, 10A4. np.loadtxt() đọc riêng cột điểm Toán (cột thứ tư, usecols=3), rồi reshape(4, 40) xếp thành bảng mỗi hàng một lớp:

python
import numpy as np

toan = np.loadtxt("diem_kiem_tra.csv", delimiter=",",
                  skiprows=1, usecols=3).reshape(4, 40)
print("Nhỏ nhất:", toan.min(axis=1))
print("Lớn nhất:", toan.max(axis=1))
print("R từng lớp:", np.ptp(toan, axis=1))
thap_hai = np.sort(toan[1])[:2]
print("Hai điểm thấp nhất 10A2:", thap_hai)

KẾT QUẢ

Nhỏ nhất: [4.75 2.75 4.75 4.75]
Lớn nhất: [ 9.75 10.    9.75 10.  ]
R từng lớp: [5.   7.25 5.   5.25]
Hai điểm thấp nhất 10A2: [2.75 5.  ]

10A2 có R lớn nhất, 7,25 điểm, chỉ vì một em được 2,75; em thấp kế tiếp được 5. Bỏ riêng em đó thì R của 10A2 là 10 − 5 = 5, như 10A1 và 10A3. Một giá trị kéo cả số đo: đó là điểm yếu chính của R.

Mô phỏng: khoảng biến thiên tăng theo cỡ mẫu

Một mẫu lớn hơn có nhiều cơ hội chứa giá trị cực đoan hơn, nên R của nó lớn hơn dù dữ liệu sinh từ cùng một nguồn. Khối dưới rút 1.000 mẫu cho mỗi cỡ n từ một phân phối chuẩn quanh 7 điểm bằng rng.normal(), rồi tính R trung bình:

python
import numpy as np

rng = np.random.default_rng(15)
for n in [5, 20, 100, 400]:
    mau = rng.normal(7, 1.2, size=(1_000, n))
    r = np.ptp(mau, axis=1)
    print("n =", n, "R trung bình:", round(r.mean(), 2))

KẾT QUẢ

n = 5 R trung bình: 2.79
n = 20 R trung bình: 4.48
n = 100 R trung bình: 5.98
n = 400 R trung bình: 7.14

Lần chạy này cho thấy cùng một nguồn số liệu mà R tăng từ khoảng 2,8 lên 7,1 khi n tăng từ 5 lên 400, và không dừng lại. Vì vậy chỉ so R của hai nhóm cùng cỡ; muốn số đo ít phụ thuộc cỡ mẫu và ngoại lai hơn thì dùng khoảng tứ phân vị hay độ lệch chuẩn. Đổi default_rng(15) thành default_rng(5) để thấy bốn số đổi chút ít mà vẫn tăng dần.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau import numpy as np, print(np.ptp([4, 9, 1, 7])) in ra gì?

    • 3
    • 8
    • 5
    • 9
  2. Trong khung bẫy, vì sao np.ptp(toan) chỉ in một số 7,25?

    • Không có axis=, NumPy tính max − min trên cả 160 điểm của bảng
    • np.ptp() chỉ đọc hàng đầu tiên của bảng
    • reshape(4, 40) làm mất ba lớp còn lại
  3. Những câu nào đúng về khoảng biến thiên?

    • R có cùng đơn vị với dữ liệu
    • Thêm một giá trị nằm giữa min và max thì R không đổi
    • Hai lớp có cùng R thì điểm phân tán như nhau
    • R chỉ phụ thuộc hai giá trị của dãy
  4. Trong mô phỏng bốn cỡ mẫu, vì sao R trung bình tăng khi n tăng?

    • Vì rng.normal() sinh số lớn hơn khi n lớn
    • Vì mẫu càng lớn càng có cơ hội chứa giá trị xa trung tâm, mà R chỉ nhìn hai giá trị xa nhất
    • Vì hạt giống 15 tình cờ cho mẫu lớn trải rộng
    • Vì np.ptp() cộng thêm n vào kết quả
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính khoảng biến thiên của từng lớp

Bạn nhận bảng điểm dạng mảng NumPy hai chiều diem: mỗi hàng là một lớp, mỗi cột là một học sinh; mọi lớp có cùng số học sinh (ít nhất một). Viết thân hàm khoang_bien_thien_lop(diem) trả về khoảng biến thiên của từng lớp.

Không dùng np.ptp() hay .ptp(). Hàm không sửa diem của nơi gọi.

Trả về: khoảng biến thiên của từng hàng, theo thứ tự hàng, một ndarray.

Ví dụ khoang_bien_thien_lop(np.array([[6, 8, 5], [9, 7, 7]])) cho array([3, 2]).

python
import numpy as np


def khoang_bien_thien_lop(diem):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Khoảng biến thiên R = max − min, cùng đơn vị với dữ liệu, chỉ phụ thuộc hai giá trị đầu mút.

  • Tính tay ba bước: tìm lớn nhất, tìm nhỏ nhất, lấy hiệu; không cần sắp xếp.

  • np.ptp(x), x.max() - x.min() và =MAX(...) - MIN(...) của Excel cho cùng R.

  • Trên bảng nhiều nhóm, quên axis= thì np.ptp() trả một số cho cả bảng mà không báo gì.

  • Một ngoại lai đủ làm R của 10A2 tăng từ 5 lên 7,25 điểm.

  • R tăng theo cỡ mẫu, nên chỉ so R giữa các nhóm cùng cỡ.

Câu hỏi thường gặp

Khoảng biến thiên và khoảng tứ phân vị khác nhau thế nào?

Khoảng biến thiên là max − min, dùng hai giá trị đầu mút. Khoảng tứ phân vị là Q3 − Q1, độ rộng của nửa giữa dữ liệu, nên ít bị ngoại lai kéo hơn. Bài tứ phân vị dạy cách tính như SGK.

Khoảng biến thiên lớn nghĩa là gì?

Nghĩa là hai giá trị xa nhất cách nhau nhiều; nó chưa nói phần lớn dữ liệu có trải rộng không. Một em 2,75 điểm làm R của 10A2 lớn nhất bốn lớp, trong khi 39 em còn lại trải như các lớp khác. Muốn biết độ phân tán của cả dãy, dùng phương sai.

Tính khoảng biến thiên trong Excel bằng hàm nào?

Excel không có hàm khoảng biến thiên riêng: viết =MAX(B2:B41) - MIN(B2:B41). Hàm RANGE không có trong Excel.

Khoảng biến thiên có thể bằng 0 không?

Có, khi mọi giá trị bằng nhau, như lớp chỉ có một em hay bảy ngày cùng 20 °C. R không bao giờ âm vì giá trị lớn nhất không nhỏ hơn giá trị nhỏ nhất.

Chủ đề

khoảng biến thiên

Dữ liệu của bài

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập