Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Trung bình cộng: công thức, cách tính tay và np.mean()

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 1/6 · Chương 2

Thống kê mô tả: số đo trung tâm

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Trung bình cộng (mean), còn gọi là số trung bình, của một dãy số bằng tổng các giá trị chia cho số giá trị: x̄ = Σx / n. Bạn dùng nó khi cần một con số đại diện cho cả dãy, chẳng hạn điểm trung bình năm bài kiểm tra để so với mục tiêu 8 điểm của học kỳ.

Cần biết trước: ký hiệu thống kê, tham số axis của NumPy và module statistics.

Công thức trung bình cộng

Dãy số có thể là một mẫu (năm bài của một học sinh) hay cả tổng thể (mọi bài của cả lớp). Công thức giống nhau, chỉ khác ký hiệu: trung bình của mẫu là x̄, của tổng thể là μ. Trung bình cộng của n giá trị là:

xˉ=1n∑i=1nxi\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n} x_i

Trong đó:

  • n (len(x)): số giá trị.

  • x với chỉ số i (x[i]): giá trị thứ i.

  • Σ: cộng mọi giá trị, từ giá trị thứ 1 tới giá trị thứ n.

  • x̄ (np.mean(x)): trung bình cộng, cùng đơn vị với dữ liệu.

SGK Toán 10 viết đúng công thức này, x̄ = (x₁ + x₂ + … + xₙ) / n, và thêm một dạng cho bảng tần số, x̄ = (m₁x₁ + … + mₖxₖ) / n, với mᵢ là số lần giá trị xᵢ xuất hiện. Dạng thứ hai là một trung bình có trọng số.

Cách tính trung bình cộng bằng tay

Năm bài kiểm tra Toán của Minh được 7,5; 8; 6,5; 9 và 8,5 điểm. Bảng dưới đi đúng thứ tự của công thức:

Bước

Việc

Kết quả

1

Cộng năm điểm

7,5 + 8 + 6,5 + 9 + 8,5 = 39,5

2

Đếm số bài

n = 5

3

Chia tổng cho n

x̄ = 39,5 / 5 = 7,9

Khối dưới làm đúng ba bước đó bằng Python thuần và in tổng sau mỗi lần cộng. Đây là máy tính của trang: sửa dãy ở dòng đầu thành điểm của bạn rồi bấm Chạy.

python
diem = [7.5, 8, 6.5, 9, 8.5]
tong = 0
for x in diem:
    tong += x
    print("Cộng", x, "thành", tong)
n = len(diem)
print("Số bài:", n)
print("Trung bình:", tong / n)

KẾT QUẢ

Cộng 7.5 thành 7.5
Cộng 8 thành 15.5
Cộng 6.5 thành 22.0
Cộng 9 thành 31.0
Cộng 8.5 thành 39.5
Số bài: 5
Trung bình: 7.9

Năm dòng đầu là bước 1, hai dòng cuối là bước 2 và 3. Trung bình 7,9 không trùng điểm nào trong dãy: trung bình cộng không nhất thiết là một giá trị có thật.

Đổi 9 thành 10 rồi chạy lại: dòng cuối in Trung bình: 8.1. Một bài tăng 1 điểm thì tổng tăng 1, trung bình tăng 1/5 điểm.

Kiểm lại bằng np.mean() và statistics.mean()

Hàm np.mean() của NumPy và statistics.mean() của thư viện chuẩn làm đúng phép chia tổng cho số giá trị. Chạy cả hai trên cùng năm điểm:

python
import numpy as np
import statistics

diem = [7.5, 8, 6.5, 9, 8.5]
print("np.mean:", np.mean(diem))
print("statistics.mean:", statistics.mean(diem))
print("Tính tay:", sum(diem) / len(diem))

KẾT QUẢ

np.mean: 7.9
statistics.mean: 7.9
Tính tay: 7.9

Ba số khớp với bảng tính tay. Trong Excel: AVERAGE. Với bảng nhiều lớp, np.mean(bang, axis=1) tính trung bình từng hàng, như bài axis đã dạy.

Áp vào điểm Toán của bốn lớp

File diem_kiem_tra.csv là số giả lập của AIDev: điểm của bốn lớp 10, mỗi lớp 40 em. Khối dưới tính trung bình điểm Toán từng lớp:

python
import numpy as np
import pandas as pd

diem = pd.read_csv("diem_kiem_tra.csv")
for lop in ["10A1", "10A2", "10A3", "10A4"]:
    toan = diem.loc[diem["lop"] == lop, "diem_toan"].to_numpy()
    print(lop, len(toan), round(np.mean(toan), 2))

KẾT QUẢ

10A1 40 6.74
10A2 40 7.13
10A3 40 6.72
10A4 40 7.52

Một con số chưa cho thấy điểm nằm thế nào quanh nó. Hàm ax.axvline() vẽ một đường thẳng đứng tại một giá trị, nên đặt nó lên histogram là thấy trung bình nằm ở đâu trong phân bố:

python
import numpy as np
import pandas as pd
import matplotlib.pyplot as plt

diem = pd.read_csv("diem_kiem_tra.csv")
toan = diem.loc[diem["lop"] == "10A1", "diem_toan"].to_numpy()
x_tb = np.mean(toan)
fig, ax = plt.subplots(figsize=(6.4, 4), layout="constrained")
ax.hist(toan, bins=np.arange(4.5, 10.5, 0.5), edgecolor="white")
ax.axvline(x_tb, color="black", ls="--", label="Trung bình")
ax.set_title(f"Điểm Toán lớp 10A1, trung bình {x_tb:.2f}")
ax.set_xlabel("Điểm Toán")
ax.set_ylabel("Số học sinh")
ax.legend()
plt.show()
Histogram điểm Toán của 40 em lớp 10A1, trục x là điểm từ 4,5 đến 10, trục y là số học sinh; đường nét đứt đánh dấu trung bình 6,74 rơi vào cột cao nhất, 9 em từ 6,5 đến 7 điểm.

Đường nét đứt rơi vào cột cao nhất (9 em từ 6,5 đến 7 điểm), vì điểm 10A1 trải gần đều hai bên. Tham số label= cùng ax.legend() ghi tên cho đường, để người xem không phải đoán.

Mô phỏng: trung bình của những mẫu nhỏ

Thường bạn chỉ có vài bài của một lớp, không có cả 40. Khối dưới coi 40 điểm 10A1 là tổng thể, rồi rút 10.000 mẫu, mỗi mẫu 5 lượt rút có hoàn lại (replace=True: một điểm có thể bị rút hai lần), và tính trung bình từng mẫu theo hàng (axis=1):

python
import numpy as np
import pandas as pd

diem = pd.read_csv("diem_kiem_tra.csv")
lop = diem.loc[diem["lop"] == "10A1", "diem_toan"].to_numpy()
mu = np.mean(lop)
rng = np.random.default_rng(9)
mau = rng.choice(lop, size=(10_000, 5), replace=True)
tb_mau = np.mean(mau, axis=1)
gan = np.mean(np.abs(tb_mau - mu) <= 0.5)
print("μ của cả lớp:", round(mu, 3))
print("Trung bình của 10.000 x̄:", round(np.mean(tb_mau), 3))
print("x̄ nhỏ nhất, lớn nhất:", tb_mau.min(), tb_mau.max())
print("Tỉ lệ x̄ cách μ tới 0,5 điểm:", round(gan, 3))

KẾT QUẢ

μ của cả lớp: 6.738
Trung bình của 10.000 x̄: 6.753
x̄ nhỏ nhất, lớn nhất: 4.95 8.75
Tỉ lệ x̄ cách μ tới 0,5 điểm: 0.674

Lần chạy này cho thấy từng x̄ lệch khá xa: có mẫu chỉ 4,95 điểm, có mẫu 8,75, và chỉ khoảng hai phần ba số mẫu cách μ tới nửa điểm. Nhưng trung bình của mọi x̄ sát μ: trung bình mẫu không lệch về phía nào. Đổi default_rng(9) thành default_rng(3) để thấy ba dòng dưới đổi chút ít, còn μ giữ nguyên. Bài mô phỏng bằng NumPy giải thích cách đọc những con số như vậy.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau import numpy as np, print(np.mean([4, 7, 7, 10])) in ra gì?

    • 9.333333333333334
    • 28.0
    • 7.0
  2. Trong khung bẫy, vì sao dãy có bài vắng ghi 0 cho trung bình 6,6?

    • Số 0 được cộng vào tổng và được đếm như một bài, nên tổng giảm mà n vẫn là 5
    • sum() bỏ qua số 0 nhưng len() thì không
    • Python làm tròn 7,95 xuống 6,6
  3. Những câu nào đúng về trung bình cộng?

    • Tổng các độ lệch so với trung bình bằng 0
    • Cộng thêm 1 điểm cho mọi bài thì trung bình tăng đúng 1 điểm
    • Trung bình là một giá trị có trong dãy
    • Một điểm rất thấp kéo trung bình xuống
  4. Trong mô phỏng 10.000 mẫu 5 lượt rút, điều nào giải thích đúng các dòng kết quả?

    • Mỗi x̄ đều trùng μ, vì rút có hoàn lại
    • Từng x̄ dao động quanh μ, có mẫu lệch xa, nhưng trung bình của mọi x̄ gần μ
    • Trung bình của mọi x̄ thấp hơn μ, như phương sai chia n
    • Hạt giống 9 được chọn để kết quả trùng μ
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính điểm cần đạt ở các bài còn lại

Lan muốn biết các bài kiểm tra còn lại phải được bao nhiêu điểm, mỗi bài như nhau, để trung bình của mọi bài (đã làm và còn lại) bằng đúng mục tiêu. diem là list các điểm đã có (ít nhất một), muc_tieu là điểm trung bình muốn đạt, so_bai_con là số bài còn lại (ít nhất 1). Viết thân hàm diem_can_dat(diem, muc_tieu, so_bai_con).

Kết quả có thể lớn hơn 10: nghĩa là mục tiêu không đạt được. Hàm không sửa diem của nơi gọi.

Trả về: điểm mỗi bài còn lại cần đạt, một float, không làm tròn.

Ví dụ diem_can_dat([7, 8, 6], 8, 2) cho 9.5.

python
def diem_can_dat(diem, muc_tieu, so_bai_con):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Trung bình cộng x̄ = Σx / n: cộng mọi giá trị rồi chia cho số giá trị; cùng đơn vị với dữ liệu.

  • Tính tay ba bước: cộng, đếm n, chia; khối Python thuần in tổng sau mỗi lần cộng.

  • np.mean(), statistics.mean() và AVERAGE của Excel cho cùng số; axis=1 tính trung bình từng hàng.

  • Ghi bài vắng thành 0 làm trung bình tụt mà Python không báo: lọc None trước khi chia.

  • ax.axvline() đánh dấu trung bình trên histogram.

  • Trung bình của các mẫu nhỏ dao động quanh μ; trung bình của mọi x̄ gần μ.

Câu hỏi thường gặp

Trung bình và trung bình cộng có khác nhau không?

Trong thống kê mô tả, "số trung bình" thường là trung bình cộng. Còn những loại trung bình khác dùng cho việc khác: trung bình nhân cho tốc độ tăng trưởng bình quân, trung bình có trọng số khi mỗi giá trị có độ quan trọng khác nhau.

Khi nào không nên dùng trung bình cộng?

Khi dữ liệu có vài giá trị rất lớn, như lương hay giá nhà, trung bình bị kéo lên và không còn đại diện cho số đông. Lúc đó dùng trung vị; bài chọn trung bình, trung vị hay mốt so ba số đo trên cùng dữ liệu.

Tính trung bình cộng của một cột pandas thế nào?

Gọi .mean() trên cột, ví dụ diem["diem_toan"].mean(); ô trống bị bỏ qua chứ không tính là 0. Bài thống kê mô tả với pandas dạy mean() cùng các hàm tóm tắt khác.

Tính trung bình cộng trong Excel bằng hàm nào?

Dùng AVERAGE, ví dụ =AVERAGE(B2:B6). Ô trống bị bỏ qua, nhưng ô ghi 0 thì được tính, đúng như khung bẫy bài vắng ở trên.

Chủ đề

trung bình cộng

Dữ liệu của bài

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập