Kiểm định Levene, Bartlett: phương sai có bằng nhau không
Bài 9/14 · Chương 10
Các kiểm định thường dùng
- 7 phút
- Trung cấp
- Python 3.14
- Cập nhật
Trong bài này · 11
Kiểm định Levene kiểm xem phương sai của hai nhóm trở lên có bằng nhau không, một giả định của ANOVA và của t-test Student. Cách tính bản trung vị: với mỗi giá trị, lấy khoảng cách tuyệt đối tới trung vị nhóm của nó, rồi chạy ANOVA trên các khoảng cách đó. Nhóm nào phân tán hơn sẽ có khoảng cách trung bình lớn hơn.
Cần biết trước: ANOVA một yếu tố và trung vị.
Công thức: ANOVA trên độ lệch tuyệt đối
H₀: phương sai các nhóm bằng nhau. H₁: ít nhất một nhóm có phương sai khác. Với giá trị thứ i của nhóm j, Levene thay nó bằng khoảng cách tới trung vị nhóm:
Trong đó:
xᵢⱼ (
x): giá trị thứ i của nhóm j.x̃ⱼ (
np.median(x)): trung vị của nhóm j.zᵢⱼ (
z): độ lệch tuyệt đối, tính bằngnp.abs()của các hàm toán học NumPy.
Thống kê Levene W chính là F của ANOVA chạy trên các zᵢⱼ, với k − 1 và N − k bậc tự do. Bản gốc của Levene dùng trung bình nhóm; bản dùng trung vị (do Brown và Forsythe đề xuất) chịu được dữ liệu lệch và có ngoại lai tốt hơn, và là mặc định center="median" của scipy.
Tính tay ba nhóm năm số
Ba tiệm bánh ghi thời gian (phút) giao năm đơn gần đây, số tự đặt cho bài này. Tiệm A: 20, 22, 21, 23, 24. Tiệm B: 18, 25, 21, 28, 16. Tiệm C: 21, 22, 21, 20, 23. Trung bình ba tiệm gần nhau, nhưng tiệm B thất thường hơn hẳn.
Tiệm | Trung vị | Độ lệch tuyệt đối | Trung bình độ lệch |
|---|---|---|---|
A | 22 | 2, 0, 1, 1, 2 | 1,2 |
B | 21 | 3, 4, 0, 7, 5 | 3,8 |
C | 21 | 0, 1, 0, 1, 2 | 0,8 |
ANOVA trên ba cột độ lệch cho W ≈ 4,91 với 2 và 12 bậc tự do. Khối dưới làm đúng như vậy rồi so với levene():
import numpy as np
from scipy import stats
A = [20, 22, 21, 23, 24]
B = [18, 25, 21, 28, 16]
C = [21, 22, 21, 20, 23]
z = [np.abs(np.array(x) - np.median(x)) for x in (A, B, C)]
tu_viet = stats.f_oneway(*z)
kq = stats.levene(A, B, C, center="median")
print("Tự viết: W =", round(tu_viet.statistic, 2),
"| p =", round(tu_viet.pvalue, 3))
print("levene(): W =", round(kq.statistic, 2),
"| p =", round(kq.pvalue, 3))KẾT QUẢ
Tự viết: W = 4.91 | p = 0.028
levene(): W = 4.91 | p = 0.028Ở mức ý nghĩa 5%, dữ liệu đủ bằng chứng để bác bỏ H₀ rằng ba tiệm có cùng phương sai thời gian giao (W = 4,91, bậc tự do 2 và 12, p = 0,028). Tiệm B lệch khỏi trung vị trung bình 3,8 phút, gấp ba tiệm A.
Đổi C = [21, 22, 21, 20, 23] thành C = [21, 22, 21, 20, 29] rồi chạy lại: tiệm C có một đơn trễ và dòng cuối in levene(): W = 1.41 | p = 0.282.
Bartlett và giả định chuẩn
stats.bartlett() cũng kiểm phương sai bằng nhau, dựa trên logarit của các phương sai mẫu. Nó mạnh hơn Levene khi dữ liệu thật sự chuẩn, nhưng rất nhạy với đuôi dày. Khối dưới sinh ba nhóm 20 số từ cùng một phân phối Student t với 3 bậc tự do (đuôi dày, phương sai như nhau), lặp 2.000 lần, và đếm số lần mỗi kiểm định bác bỏ H₀. Vì H₀ đúng, tỉ lệ đó phải quanh 5%:
import numpy as np
from scipy import stats
rng = np.random.default_rng(82)
x = rng.standard_t(3, size=(2_000, 3, 20))
nhom = x[:, 0], x[:, 1], x[:, 2]
p_lev = stats.levene(*nhom, axis=1).pvalue
p_bar = stats.bartlett(*nhom, axis=1).pvalue
ti_le_lev = np.mean(p_lev <= 0.05)
ti_le_bar = np.mean(p_bar <= 0.05)
print("Levene bác bỏ:", round(ti_le_lev, 3))
print("Bartlett bác bỏ:", round(ti_le_bar, 3))KẾT QUẢ
Levene bác bỏ: 0.034
Bartlett bác bỏ: 0.412Lần chạy này: Levene bác bỏ 3,4% số lần, gần mức 5% đã đặt, còn Bartlett báo nhầm 41%. Đổi hạt giống thành default_rng(12) thì hai tỉ lệ thành 0.032 và 0.41. Vì vậy Bartlett chỉ dùng khi có lí do tin dữ liệu gần chuẩn; không chắc thì dùng Levene bản trung vị.
Kiểm ba máy đóng gói trước ANOVA
Bài ANOVA đã thấy độ lệch chuẩn của ba máy trong file khoi_luong_goi.csv (số giả lập của AIDev) từ 1,39 tới 2,48 g. Có đủ lệch để lo không?
import pandas as pd
from scipy import stats
goi = pd.read_csv("khoi_luong_goi.csv")
nhom = [x for _, x in goi.groupby("may")["khoi_luong_g"]]
do_lech = [round(float(x.std(ddof=1)), 2) for x in nhom]
print("Độ lệch chuẩn:", do_lech)
lev = stats.levene(*nhom, center="median")
bar = stats.bartlett(*nhom)
print("Levene: p =", round(lev.pvalue, 4))
p_bar = "p < 0.001" if bar.pvalue < 0.001 else round(bar.pvalue, 3)
print("Bartlett:", p_bar)
wel = stats.f_oneway(*nhom, equal_var=False)
print("ANOVA Welch: p =", round(wel.pvalue, 4))KẾT QUẢ
Độ lệch chuẩn: [2.11, 2.48, 1.39]
Levene: p = 0.0026
Bartlett: p < 0.001
ANOVA Welch: p = 0.0035Ở mức ý nghĩa 5%, dữ liệu đủ bằng chứng để bác bỏ H₀ rằng ba máy có cùng phương sai (Levene W = 6,17, p = 0,0026). Máy 2 dao động gần gấp đôi máy 3, một điều đáng báo riêng cho bộ phận kĩ thuật. Với ANOVA, cách an toàn là chạy bản Welch không giả định phương sai bằng nhau, f_oneway(..., equal_var=False). Nó vẫn cho p = 0,0035, nên kết luận về trung bình của bài trước giữ nguyên.
Kiểm tra nhanh
Một nhóm có các giá trị 3, 5, 6, 10, 11. Các độ lệch tuyệt đối so với trung vị là gì?
- 4, 2, 1, 3, 4
- 3, 1, 0, 4, 5
- 9, 1, 0, 16, 25
- −3, −1, 0, 4, 5
Dữ liệu có đuôi dày và vài ngoại lai. Những câu nào đúng?
- Levene bản trung vị giữ tỉ lệ báo nhầm gần α hơn Bartlett
- Bartlett là lựa chọn tốt nhất vì nó mạnh nhất
- Bartlett có thể báo phương sai khác nhau dù chúng bằng nhau
center="median"là mặc định củastats.levene()
Levene cho p = 0,40 với α = 0,05. Câu nào đúng?
- Phương sai các nhóm bằng nhau, đã được chứng tỏ
- Xác suất phương sai bằng nhau là 40%
- Ở mức ý nghĩa 5%, chưa đủ bằng chứng để bác bỏ H₀; với nhóm nhỏ, kiểm định này có thể bỏ lỡ chênh lệch phương sai đáng kể
Levene cho p = 0,003 trước một ANOVA ba nhóm. Bước tiếp theo hợp lí là gì?
- Bỏ dữ liệu của nhóm phân tán nhất
- Chạy ANOVA Welch bằng
f_oneway(..., equal_var=False)và báo thêm độ lệch chuẩn từng nhóm - Vẫn chạy
f_oneway()mặc định và không nói gì
Bài tập
Viết kiểm định Levene bằng ANOVA
cac_nhom là list các list số, ít nhất hai nhóm, mỗi nhóm ít nhất ba số. Viết thân hàm levene_tu_viet(cac_nhom): thay mỗi giá trị bằng độ lệch tuyệt đối tới trung vị nhóm của nó, rồi chạy stats.f_oneway() trên các nhóm độ lệch.
Không dùng levene(). Hàm không sửa list của nơi gọi.
Trả về: p-value, một float.
Ví dụ levene_tu_viet([[20, 22, 21, 23, 24], [18, 25, 21, 28, 16], [21, 22, 21, 20, 23]]) cho khoảng 0.0276.
import numpy as np
from scipy import stats
def levene_tu_viet(cac_nhom):
pass # Viết thân hàm thay cho dòng nàyTóm tắt
Kiểm định Levene bản trung vị là ANOVA trên |x − trung vị nhóm|; H₀ là phương sai các nhóm bằng nhau.
stats.levene(*nhom, center="median")là mặc định và chịu được đuôi dày, ngoại lai.stats.bartlett()mạnh hơn khi dữ liệu chuẩn, nhưng báo nhầm rất nhiều khi đuôi dày.Phương sai khác nhau: chạy ANOVA Welch
f_oneway(..., equal_var=False)hay t-test Welch.Không bác bỏ H₀ của Levene không có nghĩa là phương sai bằng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm định phương sai có nên chạy trước mọi t-test không?
Không cần. Với hai nhóm, cứ dùng t-test Welch (equal_var=False), không cần phương sai bằng nhau và gần như không mất lực. Bài kiểm định t hai mẫu giải thích vì sao Welch là mặc định nên dùng.
Levene test khác F-test so hai phương sai thế nào?
F-test lấy tỉ số hai phương sai mẫu và giả định dữ liệu chuẩn, rất nhạy với đuôi dày như Bartlett. Levene dùng được cho hai nhóm trở lên và ít nhạy hơn, nên thường được chọn.
Bartlett test cho p nhỏ mà Levene thì không, tin cái nào?
Nhìn dữ liệu trước: nếu có đuôi dày hay ngoại lai thì tin Levene, vì Bartlett dễ báo nhầm. Biểu đồ Q-Q ở bài kiểm định phân phối chuẩn giúp xem đuôi.
Chủ đề
Dữ liệu của bài
- Tải xuống
khoi_luong_goi.csv
CSV · 3.19 KB
Bài này có hữu ích?
Hỏi đáp
Tham vấn chuyên môn
Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE
- Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
- Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
- Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.