Bỏ qua đến nội dung chính
Mục lục

Ký hiệu thống kê: Σ, x̄, μ, σ, s, p̂ viết thành code

AIDev Team · duyệt: Nguyễn Việt Chung

Bài 3/8 · Chương 1

Bắt đầu với thống kê

  • 8 phút
  • Cơ bản
  • Python 3.14
  • Cập nhật

Ký hiệu thống kê là bộ chữ viết tắt giúp giáo trình viết công thức gọn: Σ là cộng tất cả, n là số giá trị, x̄ là trung bình của mẫu. Chữ μ, σ là trung bình và độ lệch chuẩn của tổng thể, s là độ lệch chuẩn của mẫu, p̂ là tỉ lệ trong mẫu. Đọc được chúng, bạn chép công thức của các bài sau thành vài dòng NumPy để tự kiểm.

Cần biết trước: mảng NumPy, broadcasting và axis.

Đọc công thức trung bình: Σ, giá trị thứ i và n

Công thức đầu tiên của hầu hết giáo trình là số trung bình của một mẫu, ký hiệu x̄ (đọc "x ngang"):

xˉ=1n∑i=1nxi\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n} x_i

Trong đó:

  • n (len(x)): cỡ mẫu (sample size), số giá trị có trong mẫu.

  • x với chỉ số i (x[i]): giá trị thứ i, i chạy từ 1 tới n.

  • Σ (x.sum()): chữ sigma hoa, nghĩa là cộng mọi số hạng đứng sau nó, với i từ số ghi dưới chân tới số ghi trên đầu.

  • x̄ (x.mean()): trung bình của mẫu.

SGK Toán 10 viết cùng công thức không dùng Σ: x̄ = (x₁ + x₂ + … + xₙ) / n. Hai cách viết là một phép tính. Năm bạn trong tổ tự học Toán 3, 5, 2, 6, 4 giờ mỗi tuần:

Bước

Ký hiệu

Việc

Kết quả

1

n

Đếm số giá trị

5

2

Σx

Cộng lần lượt 3, 5, 2, 6, 4

20

3

x̄

Chia Σx cho n

4

Khối dưới làm đúng ba bước bằng Python thuần, mỗi lượt cộng in một dòng. Sửa dãy ở dòng đầu thành số của bạn rồi bấm Chạy:

python
gio = [3, 5, 2, 6, 4]
n = len(gio)
tong = 0
for x in gio:
    tong += x
    print("Cộng", x, "thành", tong)
print("n =", n, "Σx =", tong, "x̄ =", tong / n)

KẾT QUẢ

Cộng 3 thành 3
Cộng 5 thành 8
Cộng 2 thành 10
Cộng 6 thành 16
Cộng 4 thành 20
n = 5 Σx = 20 x̄ = 4.0

Chữ Σ chính là vòng lặp cộng dồn: mỗi lượt là một giá trị i. Đổi [3, 5, 2, 6, 4] thành [3, 5, 2, 6, 4, 10] rồi chạy lại: dòng cuối in n = 6 Σx = 30 x̄ = 5.0.

Viết Σ, x̄ và xᵢ − x̄ bằng NumPy

Với mảng NumPy, mỗi ký hiệu là một lời gọi. Phép trừ gio - gio.mean() trừ trung bình khỏi từng phần tử nhờ broadcasting, nên một dòng cho cả dãy độ lệch xᵢ − x̄:

python
import numpy as np

gio = np.array([3, 5, 2, 6, 4])
print("n =", len(gio))
print("Σx =", gio.sum())
print("x̄ =", gio.mean())
print("xᵢ − x̄:", gio - gio.mean())
print("Σ(xᵢ − x̄) =", (gio - gio.mean()).sum())

KẾT QUẢ

n = 5
Σx = 20
x̄ = 4.0
xᵢ − x̄: [-1.  1. -2.  2.  0.]
Σ(xᵢ − x̄) = 0.0

Ba dòng đầu khớp khối Python thuần. Dòng cuối đọc từ trong ra ngoài như công thức: trừ trước, Σ sau. Tổng các độ lệch so với trung bình bằng 0 với mọi dãy, vì trung bình là điểm cân bằng của dãy.

Mẫu hay tổng thể: x̄ với μ, s với σ

Cùng một phép tính có hai bộ ký hiệu, tùy bạn đang có cả tổng thể (population) hay chỉ một mẫu (sample) của nó. Chữ Hy Lạp dành cho tổng thể, chữ Latin dành cho mẫu:

Đại lượng

Tổng thể

Mẫu

Dòng NumPy

Số giá trị

N

n

len(x)

Trung bình

μ (đọc "muy")

x̄

x.mean()

Độ lệch chuẩn

σ (sigma thường)

s

np.std(x, ddof=0) cho σ, np.std(x, ddof=1) cho s

Phương sai

σ²

s²

np.var(x, ddof=0) cho σ², np.var(x, ddof=1) cho s²

Tỉ lệ

p

p̂ (đọc "p mũ")

x.mean() trên dãy 0 và 1

μ, σ, p gọi là tham số: con số cố định của tổng thể mà thường bạn không biết. x̄, s, p̂ tính từ mẫu nên đổi theo mẫu, và được dùng để đoán tham số. Sigma hoa Σ là phép cộng, sigma thường σ là độ lệch chuẩn: hai chữ cùng tên, hai nghĩa.

Tham số ddof= ở hai hàng giữa quyết định chia cho N hay cho n − 1. Bài phương sai và bài độ lệch chuẩn dạy hai cách chia đó. SGK Toán 10 dùng ký hiệu s cho độ lệch chuẩn của mẫu số liệu nhưng chia cho n, nên s của sách tính như σ của bảng trên, tức np.std(x, ddof=0).

p̂ và ký hiệu trên bảng nhiều nhóm

Tỉ lệ mẫu p̂ là số giá trị thỏa một điều kiện, ký hiệu k, chia cho n. Ghi mỗi bạn đạt bài kiểm tra là 1, chưa đạt là 0, thì k là tổng của dãy và p̂ chính là trung bình của dãy 0 và 1:

python
import numpy as np

dat = np.array([1, 0, 1, 1, 1, 0, 1, 1, 0, 1])
k = dat.sum()
n = len(dat)
print("k =", k, "n =", n, "p̂ =", k / n)
print("p̂ bằng mean():", dat.mean())

KẾT QUẢ

k = 7 n = 10 p̂ = 0.7
p̂ bằng mean(): 0.7

Khi bảng có nhiều nhóm, mỗi hàng một tổ, x̄ của từng tổ là trung bình dọc mỗi hàng, axis=1:

python
import numpy as np

gio = np.array([[3, 5, 2, 6, 4],
                [4, 4, 5, 3, 7],
                [1, 2, 2, 3, 2]])
print("x̄ của mỗi tổ:", gio.mean(axis=1))
print("Σx theo từng cột:", gio.sum(axis=0))

KẾT QUẢ

x̄ của mỗi tổ: [4.  4.6 2. ]
Σx theo từng cột: [ 8 11  9 12 13]

Giáo trình hay viết x̄₁, x̄₂, x̄₃ cho trung bình của nhóm 1, 2, 3. Trong code, đó là ba phần tử của một mảng.

Kiểm tra nhanh

  1. Sau import numpy as np, print(np.array([2, 4, 9]).sum()) in ra gì?

    • 5.0
    • [2 4 9]
    • 15
  2. Với x = np.array([1, 2, 3]), print((x ** 2).sum()) in ra gì?

    • 14
    • 36
    • 6
  3. Bạn có điểm của đúng 40 em lớp 10A1 và chỉ quan tâm tới lớp đó. Những ký hiệu nào hợp để ghi các con số tính từ bảng điểm?

    • μ cho điểm trung bình
    • N = 40 cho số em
    • x̄ cho điểm trung bình
    • σ cho độ lệch chuẩn
  4. Với dat = np.array([1, 0, 1, 1]), print(dat.mean()) in ra gì?

    • 3
    • 0.75
    • 0.25
Đúng hết lần đầu +15 XP

Bài tập

Tính n, Σx, x̄ và Σx² của một dãy

Nhiều công thức của các bài sau ghép từ bốn đại lượng: n, Σx, x̄ và Σx². Viết thân hàm bon_dai_luong(x), với x là list hay mảng NumPy có ít nhất một số. Hàm không sửa x của nơi gọi.

Trả về: (n, tong, x_tb, tong_bp) theo đúng thứ tự đó, một tuple: n là số giá trị, tong là Σx, x_tb là x̄, tong_bp là Σx² (bình phương từng giá trị rồi cộng).

Ví dụ bon_dai_luong([3, 5, 2, 6, 4]) cho (5, 20.0, 4.0, 90.0).

python
import numpy as np


def bon_dai_luong(x):
    pass  # Viết thân hàm thay cho dòng này

Tóm tắt

  • Σ nghĩa là cộng mọi số hạng đứng sau nó; trong code là x.sum() hay một vòng lặp cộng dồn.

  • x̄ = Σx / n là trung bình của mẫu, x.mean(); n là cỡ mẫu, len(x).

  • Σx² là (x ** 2).sum(), khác (Σx)² là x.sum() ** 2.

  • Chữ Hy Lạp μ, σ, N cho tổng thể; chữ Latin x̄, s, n cho mẫu.

  • p̂ = k / n là tỉ lệ mẫu, bằng trung bình của dãy 0 và 1.

Câu hỏi thường gặp

Ký hiệu độ lệch chuẩn là gì?

Độ lệch chuẩn của tổng thể ký hiệu σ (sigma thường), của mẫu ký hiệu s. Phương sai là bình phương của chúng, σ² và s². Cách tính từng ký hiệu nằm ở bài độ lệch chuẩn.

Ký hiệu sigma trong thống kê có mấy nghĩa?

Hai nghĩa, theo kiểu chữ. Sigma hoa Σ là phép cộng nhiều số hạng, còn sigma thường σ là độ lệch chuẩn của tổng thể. Trong một công thức như σ² = Σ(xᵢ − μ)² / N, cả hai cùng có mặt với hai vai khác nhau, như bài phương sai cho thấy.

Gõ x̄, p̂, Σ trên máy tính bằng cách nào?

Trong code, đặt tên biến bằng chữ: x_tb cho x̄, p_mu hay ty_le cho p̂, tong cho Σx. Trong văn bản, Word và Google Docs có mục chèn ký hiệu; công thức đầy đủ thì dùng trình soạn công thức của chúng.

Ký hiệu trong giáo trình đại học có giống SGK không?

Phần lớn giống: x̄, n, s đều có trong SGK Toán 10. Khác nhau chủ yếu ở s: SGK chia n, giáo trình xác suất thống kê và tutorial này chia n − 1 cho s của mẫu. Giáo trình còn thêm μ, σ của tổng thể và p̂ của tỉ lệ mẫu.

Chủ đề

ký hiệu thống kê

Bài này có hữu ích?

Hỏi đáp

Đang tải câu hỏi…

Tham vấn chuyên môn

Nguyễn Việt Chung

Nhà sáng lập AIDev và VietPlatform · Thạc sĩ AI MSE

  • Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc Thạc sĩ AI MSE.
  • Đồng sáng lập, CTO E-University, SVOnline: số hóa 10+ đại học, 40.000+ sinh viên.
  • Xây hệ thống AI cho doanh nghiệp tại VietPlatform.
Biên soạn: AIDev Team · Rà soát · Quy trình biên tập